Eusebio Maria Azkue

PARNASORAKO BIDEA

Fitxategi hau “liburu-e” bildumako alea da,
liburu elektronikoen irakurgailurako prestatua.

Liburu gehiago eskuratzeko:
  http://armiarma.com/liburu-e

Iturria: Parnasorako bidea, Eusebio Maria D. Azkue (R.M. Azkueren edizioa). Astuitar Moldagintza, 1896

http://klasikoak.armiarma.com

Egileari buruzko informazioa:

http://zubitegia.armiarma.com/?i=314

AMAR AGINDUAK

Amar dira Iaunaren

legeko aginduak

zeintzuk bear dituzan

gorde kristiñauak:

lenengo irurak dira

Iaunan onrarako;

eta beste zazpirak

danon onerako.

Lenengo, izan daigula,

aginduta dago,

gauza guztiak baiño

Iauna maiteago:

irakatsi deuskunez

arima-Erosleak,

Apostoluak eta

Eliza Doneak.

Bigarren aginduan

diño Iaungoikoak

obenak direala

andiak biraoak:

ta inoiz ez egiteko

Beragaitik zinik

alper bidegabeko

ta guzurrezkorik.

Irugarrenak diño

Kristiñau guztiak

gorde daiguzala ondo

domeka ta iaiak;

emoten doguzala

biotzeti eskerrak

Iaun onari, izan barik

baldan itxi alperrak.

Aita ta Ama ondo artzeko

diño laugarrenak

Iauna ikusten betiko

ioan nai dabenak:

artzen dabenak ondo

beren gurasoa

eztau txarto igaroko

gero zartzaroa.

Boskarren agindua

da iñor ez iltea,

ez iñoiz gauza txarrik

iñori egitea,

ez gurari zitalik

euki biotzean,

ez ian ez edan bere

gaitx eginartean

Eztaigula aragizko

egin pekaturik,

seigarrenean Iaunak

daukazu agindurik;

asmo ta erabagiak

berba gogamenak

garbiak izanezik

direala obenak.

Diño zazpigarrenak

iñori gauzarik

ez kendu ez eukiteko

iaubeak nai barik.

Beste baten gauzea

ostuteko asmua

iakizu, kristiñaua

dala pekatua.

Gauza bat esatea

alan eztanean

eragotzita dago

zortzigarrenean;

ta izengatutea

iñor guzurrakaz

baita inok eztakizan

egi galkorrakaz.

Lagunan emaztea

noberak deseau

bederatzigarrenak

galerazoten dau:

bakarrik maite izanik

noberan laguna

ziurtuten dau batek

etxeko ondasuna

Amargarrenak diño

Kristiñau guztiai

ez gogorik artzeko

iñon ondasunai:

nor bere ondasunakaz

poz bizi izatea

da zeruko atsegiña

emen eukitea.

Amar agindu onek

zeinnai gizalditan

Jesu Kristorik ona

sartu dira bitan:

Iauna maite izatea

geu baiño geiago

eta ez nobera baiño

iñor gitxiago

AVE MARIS ESTELLA

Iaunak gorde zaizala

itxasoko izarra

Iaungoikoaren Ama

garbi ta bakarra:

eta Birjiña beti

beti izanikoa

zerurako dan ate

zorionekoa.

Gabrielen agoti

Abe bat arturik

zeiñ dan Evan izena

goikoz bekoturik;

egiguzu bakea

geure Iaun onagaz;

sugetzarran burua

zapaldu ta oñagaz.

Azkatuizuz kateak

errudun guztiai,

emoizu argitasuna

itsu dagozanai;

kenduizuz geure gaitzak

Birjiña Maria

ezkaituizu geuretzat

onda dan guztia.

Arren erakutsizu

Ama zareala

zugaitik eskariak

Ak artu daizala,

Zeiñ mundura etorrita

gugaiti bakarrik

zeure Seme izatea

igaro eban pozik.

Birjiña guztiz bakar

Ama Jesusena

iaio danen artian

biotz bigunena:

kenduta geure erruen

guztiz kate astunak

egizu uzan gaitezan

garbi ta bigunak.

Emoiguzu ekerza

biziteko garbi

eta egiguzu bide

ziurrean argi

bizi gaitezan beti

Jesusen aurrean

iñoiz amaituko eztan

atsegiñ artean

Lauduak geure Aita

zeruko Iaunari,

Hosanna Seme berak

gantzutu ebanari,

bardin Gogo Doneari

biotzeko garra,

irurak izan daien

onera bakarra. Arren bai.

Arren ontzat artuizu

Birjiña Donea

edozein gizalditan

nik zu laudatea.

Ekazuz Ama neuri

sinismen indarrak

zuzituteko zeure

arerio txarrak

DIES IRAE

Egun aserre neurri bakoa

egun ikaragarrria!

auts biurtuko dabena suak

iaio ta erne dan guztia.

Lekuko David eta Sibila

eukana Iaunan argia.

Ze itzaltasuna ta ze ikarea

zabalduko dan mundudan!

Erabagile bizi ta ilena

etorriko dan orduan,

gauza guztiak zeatz ikusten

iazo direan moduan.

Iratzartu ta beti betiko

tronpeteagaz batera

zeiñen durundu miragarria

zoli elduko dan lurpera;

ioan bearako dabe guztiak

beren Iartoki-aurrera.

Eriotzea, ai! arrituko da

eta izatea gauzena

gizon ostera biurtutea

autsa lengo gizonena,

kontu emoteko Erabagileari

lengo bizi guztiena

Zabalduko da Liburutzarra

daukazana ezarririk

berba, egitadeak, gogamenak

gelditu barik aazturik;

andik munduko gauzen epaia

geldituko da argiturik.

Asten danean iarrita gero

Erabagilea irakurten

gauzarik isil da estarienak

asiko dira agertuten,

ta epai bageko iñortsu bere

ezta ikusiko lotuten.

Zer esango dot nik gaiso onek

irainduan aurrean?

Zein bitarteko neure arrenak

aurkituko dau urrean,

zuzena bera egongo bada

galduteko ete etean?

Errege, zure izen goa da

bildurgarrizko andia;

zuk egin dozu, zor eztozula,

beti betiko zoria:

goratu naizu azkanik bako

errukizko iturria.

Gomuta zaitez neure Iaun ona

ta Iesus errukiorra

nigaiti gizon egin da igaro

zendula kurtze gogorra;

ezeidazu, arren bota egun atan

ganera betiko zorra.

Zu, Iauna, arika ta abaildurik

iarri zinean neure bila!

Izan zinean ni irabazteko

kurtzean iosi ta ila!

Ainbeste neke nitzat alperrik

galdua izan eztaila.

Erabagile zuen da arteza

oben-erruki etzareana,

parkatu eidazu, damu dot eta,

zeure kontra egin dodana;

betiko epaia, gero bakoa,

eldu baiño len neugana.

Erruduna naiz eta negarrez

nauke neure pekatuak;

lotsaz gorritu deust arpegia

txingartu artean arruak.

Iauna, errukia! Parkatu Iauna!

entzuizuz neure erreguak.

Zuk Mariari azkatu zeutsan

pekatuaren katea;

zuk entzun zeutsan lapur onari

goiko zorion-eskea;

eta itxi zeustan kurutze-azpian

zeuganako itxarotea.

Ezer eza naiz eldu al daitezan

nire eskariak zugana,

zer eztaikezu gure onerako

zuk geure Iesus laztana?

Ez nitzat biztu ez askortu su

iñoiz itzaltzen eztana.

Iauna emoidazu zure eskumati

lekua ardien tartean,

ta ezkerreti, ez arren Iauna,

aker deungen bitartean,

ioan ez nain suzko lezara

Iauna Iauna dan artean

Deungaak erremuska bota ezkero

mukerturik arpegia,

gar puztu artean entzun dainean

isil-unerik eztaukan aia,

gozo gozorik entzun daidala

zorionekoen deia.

Arrenka nago auspaz da larri

erru-astunak makurturik

eta bildurrak auts ariña lez

neure biotza urundurik;

euki naizula nerue azkanean

arren, Iauna, zeure eskurik.

Eguzki bako, gautuko etxakun

O egun negargarria!

gizon austua gizonduko dan

egun luze lar geldia,

ik entzungo dok errudun gizon

dart dartuen erabagia.

Oni oraintxe parkatu, Iauna,

eldu-orduko guena,

O Jesus bigun gizonagaitik

beeraturiko gorena;

eta parkamen orren ondoren

beuka betiko atsedena. Arren bai

AMA TA ARIMA ORBAN BAGEA

    AMA

Lurrera ezkero

neure Maria

Iauna zetako

dot nik bizia?

    ARIMEA

Ondo nago ni

Iaungoikoagaz,

andrea nintzan

aingerua naiz

PEKATARI BAT IAUNAN AURREAN

Zeinbat ezker daukadan

Jaunari zer-emon

ta ez Beragaz aaztuta

nagoanez egon!

alper beti izan naiz ni

ezker gaiztokoa,

ona izan da neuretzat

beti Iaungoikoa.

Iru urte igaro barik

ikasi nenduan

Iauna bakarra zala

zeru ta munduan;

Beragan asi nitzan

ume sinistuten

eta Elizan da etxean

berari eskatuten.

Bost urteko nekizan

amar aginduak

laster Elizakoak

ta Sakramentuak;

gazterik au iakinda

(esaten naiz lotsa)

arimako gauzetan

beti izan naiz otza.

Zeinbat ni baño, Iauna,

obeak il dira!

Zeinbat ilteko orduan

dagoz gaur begira?

Zeinbat kadera bako,

zeinbat begi barik

dagoz eztireanak

gizonak... bakarrik?

Zeinbat guraso bako

nekatu gaisoak

dagoz munduan, Iauna,

ta zeinbat zoroak!

Zeinbat osasun bako

dagoz oe txarretan!

Zeinbat errurik barik

dagoz lokarrietan!

Osasunagaz bizi

bear egin da ian

zer da egotea baño

bizirik glorian?

Alan ikusiezkero

bakoitzak burua

esan lei: neuretzako

egin zan mundua

Bakarrik egin neban

geure Iaun aundiak

bizi leitezan bardiñ

gizonak guztiak,

eta egon bear geunke

eskerrak emoten

itxi barik egun bat

aaztu ta igaroten.

Iaungoikoan semeak

guzitok izanik

mundura gatozanak

artez beraganik:

ezker bakoak gara,

eztago zalantzik,

bizi garealako

au gomuta barik.

Guraso ikaste bako

txiroen semeak

eztaukaz magalpean

neu lez sinisteak.

Ta zerura ioan!

Ta neu infernura!

Zetako eztator beti

au neure burura?

Zer esango dau, Iauna,

erio nainean

arimeak, Zugana

eldu dainean?

Nok leukeen astia

Nok barbai-unea

Iñontzat ez isteko

Nutzako bidea

Zer esango dot Iauna

munduan aurrean

barrua agertutera

iatzi zaizanean?

Nun estalduko naiz ni,

ni Judas barria,

barru barik egoeran

agiri agiria?

Nora biurtuko dot

nik neure burua?

Nok orduan garbitu

nire oraingo errua?

Ai! ni pekatuaren

basatzen etzuna

nago gomuta barik

Erabagi-eguna.

Baña Iauna zu zara

neurri barik ona

gizon guztiak gaiti

bizitzea emona,

geu gordetearren

zagoz zu kurtzean

eta ezpei, arren, izan

neuretzat utsean.

Ama baten semeak,

Jesus, gareanak

biotz baten taupadaak

darabilz bionak

Zu neure biotzean

eta zurean ni

Mariagan batuta

Bizi gaizan beti.

ANDRA MARIARI MAIATZEKO LORETAN

Erdu goazan guztiok

lorakaz aldra baten

Ama dogu, ta opaten

lorak Mariari.

Maiatzeko lorakaz

eio daigun koroia,

–amodiozko doia

geure Erregiñari–

goazan gazte ta zaarrak

Mariaren aurrera,

koroia eroatera

Ama maiteari.

Mariaren semeak

amaitu artean illa

gabiltzaz lora billa

emoteko Amari:

lorakaz ezkuetan

gatoz pekatariak

biotzeti eskariak

egiten berari.

Loratik ederrenak

infernuko piztiak

galdu ebazan biak

iaio ta bertati;

eta eurakaz batera

eldu iakaz orbana

galdurik itxi ebana

azti guztiari.

Baña alper iaioa zan

azi orbainduaganik

ez iakaz eldu orbanik

lora dontsuari:

eta apal emon eutsan

erraietan lekua

graziazko tenplua

Iaun da gizonari.

Munduak estiturik

sugearen adurra,

eriotza ziurra

zor eutsan Ebari:

baña gero Mariak

zabaldu eban zerua

zapaldu ta burua

suge bekoari

Negarrez mundu onetan

gagoz pekatariak

biurtuizuz begiak

geure erreguari:

opaizuz, arren, Ama

gugaiti neke danak

igaro zenduzanak

zure Semeari.

Zoriontzako izarra

zara, zu, Ama biguna,

argi egiten dozuna

mundu guzitari:

zugaiti, Ama, maitea,

bidea zerurako

erraza egiten iako

pekatariari.

Nok kontau leiz arimak

ill da egon direanak

emon deutsazuzanak

zeure Semeari?

eta pekataririk

nor iñoz aurkitu lei

gorra danik zeure dei

maitagarriari?

Emoten badautsagu

Maria Ama maitea

zuganako bidea

geure biotzari;

eztogu bear ezer

ondo bizi izateko

ta eskerrak emoteko

zeruan Iaunari

Zugana elduten danak,

Ama, zeure bitartez

iarraituten dautsa artez

Iaunan bideari:

eta biziten bada

zeugana biurturik

eukiko eztau bildurrik

eriotzeari

ANDRA MARIAN SORREREARI

Agur Maria guztiz garbia

ta inoiz orbanik bakoa

Iaungoikoaren mirari andia

berariz sorturikoa.

Zeru ta lurren Iaun da Egilea

gizon egin zan baño len

Zu asi ziñian, Ama maitea

guztiz garbirik izaten.

Guztiz ederra sortua zara

ta Aingeruak lez garbia

baratz graziaz ingurutua!

zoriontzako iturria!

Ana zeure amak artu zenduzan

bere erraietan garbirik

ez zendun zeugaz mundura ekarri

lenengo loien asirik.

Mundua asi zan Iaunak esanaz

«egin bedi oraiñ argia»,

eta zerua lurreratu zan

sortu zanean Maria

Danok mundura loituta gatoz

eta, Maria, zu garbi:

geure Egillean anditasunak

zugan egiten dau argi.

Asuero andian erabagiak

ezeban Ester artuten:

danen legean bera bakarrik

Erregiña etzan sartuten.

Adanen seme guztiok

dogu loi iaioteko legea

baña Mariak Esterrak legez

maitetu eban Erregea.

Lege zarragaz mundua egoan

gaben azkaneko izarra,

lege barrian eguzki ederra

mundura ekarren bakarra.

Mirari andi au ondo etorkigun,

Iaunak nai eban da izan zan:

Jesusen Ama bera lez garbi

eta orban barik sortu zan.

Nok iruditu lei gure poza

sinisgaitu iakunean

garbi izan zala ta orban bakoa

Maria sortu zanean?

Zeure lenengo garbitasuna

siniztu dogu guk beti:

euskaldun utsak izan zirean

beste guztien aurreti.

Pekatarien bitarteko Ama

berariz sorturikoa,

erejiatik, arren, gordeizu

lur eder geure errikoa.

Eta emoiozu biotz sendoa

Elizean Buruari

zapaldu daion burua, zuk len

egin zeutsan sugeari.

Iaio baño len, ta iaiokeran

ta iaioezkero Maria

biotz guztiti sinistuten dot

beti izan zala garbia

II. IPUINAK

SAGUAK ETA KATUA

Sagu batzar bat goienen baten

pozik egoan artoa iaten

agertu artean bere bizarrak

      bertan katarrak.

Saguak igesi ebilzala

eldu zan txakur mosu zabala;

zeñek ebazan aginka azkatu

      amasei katu.

Saguak batu zirean gero

euken bilzurra igaro ezkero

isil isilik, ta zaratarik

      atara barik.

Alper ezeukan iñok koroia

baegoan nok egin sermoia,

eta asi iaken askor esaten

      berbaldi baten

Iaunak: isilik dabil katua

eta bear da topau modua

iakiteko artez negu eta udan

      katua nun dan.

Borreruari danon artean

biar litzake buztan-ertzean

imiñi laster arran txikia

      eta zolia.

Ainbat ariñen bear da ekarri,

onan bizia ioaku larri,

geutu daiguzan noizbat saguak

      geure buruak...

Erosi eben bai koskabillua,

an nor zan baña ain bioztsua

katu bateri lotuko eutsana

      inoiz arrana?

TXORI EMERETZIGARRENEKOAK

Etxe baten egozan

txoriak ugari

kaiola-sokoetan

lodi ta kantari:

baña ames egin eben

etxeko semeak,

iminten ebezala

kantetan nekeak.

Guztiak batzandu ta

arratsalde baten

etxeko Aita iaunari

egozan esaten:

Aita: txori guztiak

daukazuz gaisorik;

eztago euren artean

bat gaiso bakorik.

Alper goiz da arratsalde

dakuskuz kantetan

puzkortu ta ilgo dira

euren tokietan

zetarako etedabez

txoriak egoak

egazik ezpadabe

egingo gaisoak?

Aurra bada! gaurganik

etxeko txoriak

itxi bear dituez

betiko tokiak:

gaurrartian motz motzik

bizi izan zirean

gaur ganik, ai ze pozik!

biziko direan.

Erantzun eutsen aitak:

Ai neure semeak,

Zetako da idigi ta

txoriai ateak?

Urteten dabenean

tokitik kanpora

mendira doaz edo

katuen agora.

Eztauke euren buruak

iagoteko indarrik

ta ezin bizi leitekez

mendian bakarrik,

bada an ibilten dira

ugari miruak,

beti prest daukezala

erpe ta pikuak.

Aita: Zuk eztakizu

iagoten txoririk;

miraria da zelan

dagozan bizirik;

txoriak ezpadabe

egazik egiten,

al leukeen erdia

eztira biziten.

Eztot nai nik burua

bat egin zuekaz

ezta zuen antzeko

beste batzuekaz:

ezpada egongo etxea

nai dodan moduan

zeuek izango zare

ugazaba orduan.

Ai geure Aita maitea!

otseiñak... izenez;

baña etxean agindu...

guk bai baña zuk ez.

Guk egin nai doguna

txoriakaz emen

esan bearko dozu

aita zara ta... amen.

Asi zan seme bata

alderdi bateti,

beste batzuk besteti

ta goiti ta beti;

euren lekuetati

txoriak erazten

guztiai zelan bizi

asteko irakasten.

Ausoko etxe bateti

ekarri eben maia

estua bateti ta

besteti nasaia;

ugari eukazan maiak

iosirik untzeak

lotuteko ariak

labur ta luzeak.

Atara zituezan

txori kantariak

bai ta imini bernetan

ariak guztiak:

Aita egoan iarrita

begira semeai,

baita arduraz beterik

bere txori ederrai.

Egaz asi zirean

guztiak batera

bai ta kantetan bere

baina ez lengo antzera:

lenago legez iñor

begoan kantetan

laster burdiña-amarrak

oi eutseen bernetan.

Arriturik egozan

txoririk geienak

asi zireanean

igaroten penak,

luma ederrak txoriai

kenduteko sarri

ugazaba barriak

ebiltzazan larri.

Eta kanarioak

eta jilgeruak

eta biriarroak

eta pardiluak

ez eben inos kantau

tokietan legez

ezpada negar-gisan

ta askotan... ezer ez.

Baina ainbesten artean

bakarrik sosoak

kantetan oi ebezan

lengo zortzikoak:

ikasiak zirean

musikan kantetan

eta ez euken bildurrik

euren biotzetan.

Txori batzuk negarrez

besteak kantoan

semeak txori-lumak

gordeten sokoan,

estaldu ezinik Aita

bere naigabea

alan igaroten da an

goiz-arratsaldea.

Bein dagoz seme batzuk

txoriak iagoten

eta beste guztiak

sandxea itxaroten:

luzeak ta laburrak

daukez txorientzat

ariak, baña eztauke

aririk eurentzat.

Izango etedirean

luze edo laburrak

dirudie anaiak

katu ta txakurrak;

eta txori zoroak

eurai lagunduten

dira urteten dabenak

iokoan galduten.

Alan bizi dira orain

len baño deungago

luma gitxiagogaz

da sabela utsago;

euren lumakaz dagoz

neba-arreba guztiak

etxean edo ausoan

eginda oe andiak.

III. IOLASGARRIAK

GIZONKERIA TA GIZONTASUNA

Aintxinatar bat okerrar

lagunik bako gizona,

eta itsu zaar bat ezkerra

batzar askotan egona

eta lagunentzat ona.

Batu zirean bein biak

ardantegi oskoal batean;

an gauza askoren ganean

guzurrak asko eta egiak

iribiaten zirean.

Neure aintxinako guztiak

zinoan gizon zatarrak

zirean odol garbiak

gudan agintari andiak

bakean gizon bakarrak.

Bere mosua izurturik

itsua egon zan entzuten

eta esan eban suturik:

eztogu euki guk itsurik

baina nik eztot ikusten.

ASTOAK... ARRANTZEA

Asko dira gaur eta

len bere zirean

antzak ez diñotsenak

zer etedirean.

Iruditxu bategaz

sartu iat gogoan

argitutea egian

zortziko bertsoan.

Asto bat dotorea

eria batean

salduteko imini zan

zaldien artean:

guzur-ule baltzakaz

kokota apaindurik

eta zaldi-buztana

atzean loturik.

Neurrian ebagi ta

beren belarriak

zaldia ta ona zala

uste eben guztiak:

orraztu ta garbirik

anketako ulea

azkor eukan lepoan

narruzko txalmea.

Beren iaubeak eukan

kolkoan bildurra

noiz ezagutuko zan

astoan guzurra.

Eldu zan erosteko

baserriko iaun bat,

eta agindu ebazan

irurogei dukat.

Atseginez beterik

baserritar ona

asi zan bilatuten

ausoko gizona;

bialduteko laster

pizti au etxera

beste beren kortako

zaldien artera.

Ataraten ebala

ziskuti dirua

iaso eban astoak

zerurantz burua

egiteko arrantza bat

miragarrizkoa,

ikaratuko ebana

Balanen astoa.

Arriturik egozan

baserritar biak

eta euren inguruko

gizonak guztiak:

an zirean santzoak

barre ta gedarrak

an ikusten zirean

egunaz izarrak.

Orduan esan eben

basoko gizonak

zeinbat dagoz munduan

a lango...lagunak...!

Isilik dirudie

kadera bikoak,

berbaz asten badira

lau kaderakoak.

EMAKUMEAN SENDOTASUNA

Salomon erregea

gizon iakintsua

andrak'gaiti aurkitu zan

galdurik burua,

gazteak eta ederrak

ebazan laztanak

zuri, baltz, eta gorri,

ta asko baltzeranak.

Salomon zan gizona

besteak langoa;

baina izan eban maisu

geure Iaungoikoa:

alan esan ebazan

gauza iakintsuak

Iaungoikoak berari

buruan sartuak.

Eztau emakumeak,

Salomonek diño,

guztiz maite gizonik

izan oraindiño.

Salomon egon zala

uste dot zororik

edo egia esateko

ezeukan gogorik.

Emakumeak dagoz

mundu zabalean

edea legez zalak

maitetasunean;

alango bat egoan

aintxina erri baten

ta aren bizi modua

orain noa esaten.

Ioanikok ta Teresak

dinodan errian

ezeuken galduteko

alkar urte bian:

gurasoai esanda

eskondu zirean

ibili barik beti

alkarren atzean.

Urte bat igaro eben

memento bat elgez

alkarreri begira

pozik eta barrez,

baina gaiso txar batek

artu eban Ioaniko

ta uste eban medikuak

etzala biziko.

Asi zan emaztea

burura apurtuten

inoren esanik

ez ebala artuten,

matrailetan eukazan

negar-anpuluak

eta ezin kontau leikez

beren zizpuruak.

Amaitu da, zinoan,

neure bizitza ona

zegaitik artu neban

maitea gizona?

Ai, laster lasterka igaro

da nitzat mundua!

Zer naiz aldenduezkero

etxeko burua?

Betor eriotzea

betor neure bila,

bizi bedi Ioaniko

ta neu il nadilla;

eztot nai osasunik

ezta bizitzarik

zetako dot bizia

neure Ioane barik?

Nor kentzen dot munduti?

dino eriotzeak

gizona? edo gura dau

etorri emazteak?

Arritu ta Teresa

muturik egoan

baina asmorik ilteko

ezeukan gogoan.

Al izan ebanean

eragin minari,

bizkor erantzun eutsan

eriotzeari:

Baldin nai ezpadozu

ioan lagun barik

neure senar maitea

dago or il gurarik.

MAITETASUN ANDIA

Biotz bakar bat daukat

ta mila banituz

milak neure maitea

emongo neuskezuz:

eutsi milak langoak

bat maite neurea;

eta neurean ordez

ekazu zeurea.

Gloria da amorea

eldu bada berez,

mundua amoreagaz

da zerua legez;

Iesus gizonagaitik

mundura iatzi zan

gizonen ondo naiak

kurtzean il eban.

Eztauket biotzean

maitea, lekurik;

zuk daukazu bakarrik

guztiz beteturik

eta neuk bere nai dot

zeurea guztia

ezpada, zetako dot

munduko bizia?

Ezin iakin zinaike

neure naibagea

etzaitudazanean

ikusten maitea:

eztaukat nik orduan

iateko gogorik;

ez neure begietan

egoten da lorik.

Zu barik ezteust ezek

gogoa betetan,

orduan gogamenak

eztagoz ezetan:

bakar bakarrik nago

zeu barik munduan,

Afrikako ondarretan

leoia moduan.

Kentzen deustazuz niri

alak arimarik

zelan biziko naiz ni

munduan zu barik?

Zu zara neure egunen

eguzki bakarra

ta gaua argituteko

ilargi bearra.

Ilten banaiz maitea

bizi zareala

uste dot Iaungoikoak

itxiko deustala

zeure bornuan beti

munduan ibiltzen,

bada ezta inoiz gogoz

maiteantzat ilten.

GAZTEEN BATZARRAK

Neska-mutilak ibilten dira

gaubean isil-ostuka

eskuetarik alkar artu ta

amodioan burruka:

eztot nai, badot nai, neskiak diño bai;

noizik beinean mosuka.

Erromerian ilun-antzera

batuten dira bitzuak

zelan dabiltzan euren ezpanak

eztabe ikusten itsuak...

eztakit, badakit, ikusi dodaz nik;

ezpan gabaz barritsuak.

Gauela baten dagozanean,

oilarrak kantau-ezkero,

uda barrian txoriak legez

jente gaztea da bero:

ezta alan, bada alan, gaztea gaubelan;

atsoak iges da gero.

Estegura da lagun gazteak

eroatea zerura

gauza guztiak etorten iakez

orduan berez eskura:

eztaukat, badaukat, bakarrik egun bat;

neuk igaro ta gogorra.

Promesak dira gazteentzako

eztia legez gozoak;

gizon egiñik dabiltz mutilak,

eta andra neska zoroak...

zorotan, erotan, iazoten da askotan

mustur-ioka mutilkoak.

Santa Ageda bere egun-aurrean

da gazteen adiskidea;

gau ilunean emoten deutse

berba egiteko bidea...

ez kantau, bai kantau, ona da lukainkau,

a da gau gazte-zalea!

Aratustetan dabiltz neskatxak

eta mutilak suturik,

goiz da arratsalde beste antz bategaz

euren lotsea galdurik...

batean, bestean; zortziretartean;

eginda legez bururik.

Donian-goizez gazte zoroak,

estaldu barik izarrak,

doaz garitzan iruntza artuten

eta batuten bedarrak:

txantxetan, benetan, Donian goizetan

pozik dabiltzaz goiztarrak.

Gabon gaubean besoetati

dabiltz mutilak neskakaz

buruak bero begiak ero

eta burruka sukarraz...

atzera, ta aurrera, egunak etxera

loguraz beterik dakaz.

ENBASUKO NESKATILEN KANTAK

Aro ona dago, kairantz goazan,

kanpoan dabil iparra

gaurkoa da bai itxasaldia

eztago taiua txarra.

      Otzaratxu bat

      otzaratxu bi

      arraina dator

      portura beti

besigu lebatz, sardina ta atun

eta beste asko ganeti.

Palu, ta erremu, bela, ta kordel,

masia ta ura bere bai

sartu daiguzan txalupan laster

itxaron barik gizonai.

      Otzaratxu bat...

Arrantzaleak barua ausi ta

kanpora doaz zintzorik

betoz guztiak osasunagaz

eta inor bere ez gaisorik.

      Otzaratxu bat...

Errira datoz ipar-aldeti

belak betean ontziak

ondo dirudi egun argitan

belan dabilen ontziak.

Berrogei arratz besigu dakaz

txalupa andiak eginak,

ogeta amar bat txikerrak, eta

larogei lebatz potinak.

      Otzaratxu bat...

Ogerleko bat egin dau bertan

besigu arroiak guztiak;

eta amar lauko ta erdi libreak

lebatz amuan iosiak.

      Otzaratxu bat...

Erabixeruak or goian dagoz

arraina iminten narretan;

garbitu arin, lagundu daigun

asto ta mando zametan.

      Otzaratxu bat...

ZORTZIKOA

Dinostazu Katalin

zer dan zortzikoa;

da zortzi oinen ganean

dagoan bertsoa.

Zortziko bertsoen da

kantea laguna;

eta onek dantza eder bat

guztia euskalduna.

ARDI SALTOKARIA

Geure artean bizi da

piztia bizkorra,

egunaz eta gabaz

dantzari askorra:

Nai oean dagoala

ume lotiakaz

nai eskatzean egon

atso tximurragaz.

Gaztaña kolorea

musturra zorrotza

zankak luzeak, eta

arpegia motza:

atsoak nai gazteak

zoramendia dau

agertuten danean

piztia zital au.

Atso batek daroa

eskua garrira,

eta diño barreka

besteai begira:

Ondo igarrita daukat

piztiori zer dan,

ardia dala berak

dinost orain ankan.

Zeinbat Abe Maria

bere bakarrean

galtzen dituz atsoak

ardien atzean!

Ardia atrapatea

ezta izaten errez

noizik beinean batxu

artuten da nekez.

Emakumeak daukaz

gitxi asko garrian

onelako piztiak

beroaldi guztian:

nai aragi tximurrak

euki, nai gordinak

ardien musturkadaak

guztiz dira minak.

Ardia atrapateko

lenego gauzea

da minagaz igortzi

atzamar parea,

lodia taurrengoa

txistuz bete barik;

ez atzamar guztia,

puntea bakarrik.

Eskua sartuten da

eskuma alderditi,

atorrea ta gona

guztien azpiti;

baldin ezker-aldera

eldu bada ardia:

baina ezkerra, badauko

eskuman tokia.

Eskua eroaten da

sabel goieneti

bai eta sarri askotan

mokorren ganeti,

atzamarrak iminten

ardien ganean

biortuteko laster

bien bitartean.

Eztau gozoagorik

atsoak eztirik

ardi lodi bat baino

eskuan bizirik:

eleuskeo ardiari

itxiko bakean,

alper atorra utsagaz

gelditu soinean.

Ondo ondo biortuta

ardi dantzaria

iminten da gaisoa

kentzeko bizia,

amantalean edo

oialtxu-ganean,

ezpan bekoa dala

agin bitartean.

Orkoro bietako

atzazal-artean

puskatuten da ardia

memento batean:

atzazaletan loirik

geldituten bada,

mokor baten ganean

gonan kenduten da.

Ardiak ilten dira

asko ta geiago;

baina agaitik eztagoz

udan gitxiago:

batera ernarituten

direalako emea,

sortuten dan alaba

ta onen alabea.

BASERRITARREN ERROMERIA

Paskoetati negura artean

gazteak dagoz zororik;

uda-egunetan inok eztauko

santu izateko gogorik.

      Lagun gazteak, ez itxi udarik

      erromerian ibili barik,

      danbolin barik inoiz eztago

      adiskidezko eskontzarik.

Uda barriak etorrerea

zarrentzat dauko larria,

iruntzi ezinik euren alaben

iantzi barrien neurria.

      Lagun gazteak...

Erromerian gora ta bera

mutil gazteak dabilz poz

neska guztiak irribarreka

mutilen begira dagoz.

      Lagun gazteak...

Aurresku baten zer da ikustea

lenengo eskuen zinuak;

eta neskatxai begiratuta

atzeskuaren kinuak!

      Lagun gazteak...

Aurreskuari lagunduteko

da atzeskuen eskongeia;

ta atzeskuari aurreskuena

bardinduteko guztia.

      Lagun gazteak...

Itsu-soinuan dabiltzaz dantzan

errekan kaskailoak lez;

dirua kentzen da itsu-soinuan,

danbolinean bat bere ez.

      Lagun gazteak...

Dantzan egin da zaragi-ondora

ardaoa doaz edaten:

edan da gero binan alkarri

isil-kontuak esaten.

      Lagun gazteak...

Baltzez iantzita dagozan neskaak

dabilz erripa bateagaz,

ikusten euren biotzekoak

berbaz badagoz bestegaz.

      Lagun gazteak...

Etxerantzean usoak legez

doaz emeak eta arrak:

belu badoaz neskatxak, daude

zer-entzun aman gedarrak.

      Lagun gazteak, ez itxi udarik

      erromerian ibili barik,

      danbolin barik inoiz eztago

      adiskidezko eskontzarik.

ESKONDUTEKO... NEGUA

Inoiz egon eztalez

oraingo mundua

eztaukat nik ilteko

aita lez asmua:

geiago ondutearren

ona dan mundu au

eztakianak bere

gaur irakasten dau.

Dakienak argi da

bear eztabena

bere buruan gorde

eurak dakiena:

orregati neu bere

erabagitu naiz

euskaldunen eskontzak

esateko euskeraz.

Neskak entzun ezkero

danbolinen otsa

taup taup bular-barruan

dauke euren biotza:

ta artuten dabe asmoa

egon barik dudan

ez inoin ez inogaz

eskonduteko udan.

Zegaiti bada neskak

udan eztaben nai

abadean aurrean

bai esa mutilai;

izan da orin artean

beti neure mana

ta zoriz atso batek

gaur esan deustana.

Irail-erdirik eta

maiatzera artean

ibili direanak

alkarren atzean,

egon barik urrrengo

udean begira,

laster eskonduteko

berotuten dira.

Batzanduten dira asko

urrien barruan

zemendian bakarrik

bizitzeko asmoan:

baina izateko bada

zarrakaz batera

negu guztia orduan

dauke euren aldera.

Urrian matza dator

ta artoa soloti

eta gaztaina elduak

burdian basoti:

orduan eskonduta,

garia ta artoa

zarrak emoten dabe

urte guztikoa.

Estegura doiazan

aideak guztiak

aginduten dituez

arto ta gariak,

eskon-barri gaisoak

eskontzako urtean

bizitzen asi eztaizan

troisakaz utsian.

Irailean neskea

badago zororik

edo andrea izateko

badauko gogorik;

eskonduten da a bere

laster, al izanik,

inon topetan badau

bere gura danik.

Neguan eskonduta

baldin bada atako

andrea pozik dago

uda barrirako,

eromeria ederrak

ibilteko ikusten

gizonagaz batera

burua erakusten.

Eztaki zein Santuri

berba egin obato

lenengotzat daukala

San Ramon Nonato,

ondo lagunduteko

igaroten penak

daukaz eskaina eginda

Santurik geienak.

Saldea edaten dalez

agin bear barik

ezteutso ondo barruak

artuten saldarik:

baina maira datozan

maminak guztiak

ian eragiten deutsaz

barruko txikiak.

Gizon gaisoa dago

dariola adurra

dirudiela andrean

gonako txakurra:

atsegin emon nairik

andreari dabil

beste bat Medikuak

euki daian nor il.

Andrean astutasun

ta udean azkana

batera elduten dira

eskonduakana;

alan iazo daitean

neskak euskaldunak

negura artean dagoz

artzeko lagunak.

EDARIAN OTSOA

Gauza guztiak egin ebazan

Iaunak ederrak ta andiak

zeru ta lurra, eta bietan

dagozan gauza guztiak,

eztira baina berak eginak

munduko gizon ordiak.

Gizonak daukaz orditu ezkero

beren adina makala,

burua astuna, kaderak zoro,

eta gomutea argala:

ezin esan lei gizon ordia

Iaunan antzekoa dala.

Aintxina egoan ordientzako

Iaun bat ordia munduan,

ontzia eskuan, eta untzorrizko

aroa eukana buruan:

ta ospaten eben pozgariakaz

ordiak euren moduan.

Nekazaleak astegunetan

atzamarrakaz daroa

kontua ziur noiz izango dan

eguna bear bakoa,

arratsaldean adoretako

Iaun baltz ardantegikoa.

Gizona legez iai-domeketan

doa ardantegira edaten

an iezartzen da etxeko legez

betiko sokondo baten:

eta ioako ardan-iaubea

zer gura daben esaten.

Berba gitxigaz edaten dituz

lenengo bost zurrutadak;

egarri barik asten danean

orduan dira kontuak,

bost mila bira egiten deutsaz

azkanerako buruak.

Egotaldia ezta amituten

otso baltza atrapau barik:

etxerantzean topa daroaz,

ioaten bada bakarrik

bozteun iratxo; onek ezteutse

itxiten otso bizarrik.

Artez etxera ioaten bada

otsoa asten da biurka,

murruza isilak lenengokoak

isetuten dira apurka;

azkanerako suturik indar

asten da gogor musturka.

Astegunetan nekazalea

eztabil otsoan bila;

astelenean lurpetuten dau

domeka gaubean ila:

estegu, ta ondra, ta gabonetan

il daroaz iru mila.

Gizon aberats eta andikiak

etxean dau zaragia;

eta asko ta asko edanagaiti,

lur sikuak lez euria,

aren otsoak izena dauko

Jaunan umore onaldia.

Ausoan inoiz artuten badau

edo erbestean otsorik;

andia bada, esaten dabe:

urlia doa gaisorik;

otso txikerren begira eztago

errian ume ez atsorik.

Andiak orain otsotan dabilz

gaurko gizonak badira,

ez Españiako ardaoa edan da;

ezpada asmo barrira:

onetarako guzur-ardaoak

kanpotik ekarten dira.

Asto-garnua ta ardao bitzdunak

modeak dakaz kanpoti:

au ikusi ta negarrez dagoz

geure maaztiak gogoti

euren buruak garbitu ezinik

aldian dauken gaisoti.

Naparroa-ardao guzurbakoak

gorputza dauko ta indarra;

gaiso-oste baten sendotuteko

da osagarri bakarra:

naibagak bere kenduten dituz

ardaoak, izanik zarra.

Bitzen moskorrak galduta dagoz

gazte guztiak gaurkoak,

eztira ikusten lenago legez

morrosko gorri sendoak;

ezpada geldo barritsu batzuk

lotsa-usainik bakoak.

Nunda moskatel ta manzanilla

nun da Rotako baltz fina?

nun ardao gozo Jaungoikoantzat

Andaluzian egina?

nun Kariñena? nun Priorato?

nun da euskaldun txakolina?

Nun Rivadavia, ta Gaztelako

ardao baltz eta zuriak?

nora iges dabe Erriojako

upategiak guztiak?

nok ostu deuskuz Puente La Reina

ta Napar-ardao andiak?

Otsoak dabilz erbestekoak

Espaiñiarren artean;

geure otsoakaz bakarrik baino

ezkara egongo bakean:

kanpoko otsoak bustana dauke

gu langoentzat atzean.

MOGEL ETA TXARAKA

Markina-Etxebarriko

senar-emazte bik

alaba eder bat euken

zeruak emonik:

eta amar mila dukat

lurpean geldirik

ikusten ezebela

egunen argirik.

Maiterik gurasoak

asi eben alaba au;

parerik bakoa zan

basoko larrosa au;

magalpean ebala

amak estalduten

aizeak usain ona

ezeutsan kenduten.

Sartu zanean dama au

amazortzi urtean

aiztu bat topa eban

etxerik urrean:

au asi iakan berbaz

eraso gurarik

eteeukan eskontzako

emonda berbarik.

Barreka erantzun eutsan

bere bizarretan

zelan ezeban berak

igarri kartetan?

alper aiztua izan zan

igesten ariña

eldu iakan zankora

txakurran agiña.

Markinako zaldun bat

etxagun andia,

gazte dirutsua ta

kristinau garbia

bizi zan bere etxean

umezurtz ta bakar

laguna nai ebala

maite izateko alkar.

Gomuta eban bere aitak

esaten eutsala

zaldun bat mundurako

gizon erdi zala:

au ondo sinistuta,

zan bere gogoa

len-bai-len izateko

bera bere osoa.

Etxakan ondo egiten

geure zaldunari

inok ez esatea

aitatxu berari:

eta Markinan inor

orain ez lenago

ezta izaten bere

aita baino gitxiago.

Apainduta gorputza

egun goiz batean

ioan zan erdi-bila

zaldien ganean:

arteztu eban zaldia

damean etxera

izateko beretzat

mandatari bera.

Zaldunari entzun eutsan

aitak bere eskea

ta luzapen baga egin

zan egiunea:

irakurri ebazan

abadeak deiak

eta eskondu zirean

pozik gazte biak.

Alkarrentzako baino

ezeuken begirik,

bata besteantzako

egozan bizirik:

eta laster seme bat

agertu zanean

ezezgozan munduan...

ezpada ganean.

Andiena zanean

euren zoriona

oera gaitx andi batek

bota eban gizona:

alper eragin iaken

botikako drogai,

gaitxak gizon gaisoa

ezeban itxi nai.

Medikuen aginduz

egoan gogoketan

etorkizuneko ta

oraingo gauzetan:

eta eskatu ebazan

kristinau modura

Mogel abadea, ta

Txaraka eskribaua.

Biak ioan zirean

aurreko salara

banan banan sartzeko

gaisdunan gelara:

au egoan Iaunari

eskaria egiten

arren itxi eiola

geiago biziten.

Esan barik dakixu

Iauna! neure barri

eta ilteko bidurrak

zelan naukan larri:

emazte ederra daukat

zeuri Iauna eskerrak;

bai ta seme bi bere

bera lango ederrak.

Daukat urdaia ugari

zezin troko andiak

eta zotz emon barik

barrika guztiak.

Ni naiz gorako zarra,

berako gaztea;

ta etxat gogoratuten

erdiko nastea.

On bat bear badozu

Santua lakoa...

or dago Mogel Jauna

bana banakoa:

txar bat gura badozu

eroan bultzaka,

ez inon bila ibili:

or dago Txaraka.

Baldin izango bada

bien bitartean

or daukazuz ugari

atso-agura artean.

Oraindino ezta galdu

nire adorea;

iru urtean birritan

emon dot semea.

Mogel eta Txaraka

egozan entzuten

zer egoan gaisduna

Jaunari eskatuten;

ta Mogelek edurra

baino zuriago,

esan eban: gizon au

zoratuta dago.

Iges eben etxetik

iantzita kapelak,

bildurragaz nastau ta

buru ta sabelak:

Mediku Iauna eurakaz

ioan zan betiko,

etzan bere bitartez

gaisoa biziko.

Entzun eutsan lez baina

Iaunak eskaria,

sendotu ta gorde eban

luzaro bizia:

au zan gizon arteza

biurrik bakoa,

Bizkaitar euskalduna

ta Markinakoa.

BASERRITARREN IAI-DOMEKETAKO BATZARRAK

Peru ta Txomin Anton

ausoko lagunak

eta Ioane ta Praisku

gizon alargunak,

laurak egoten dira

domeka iluntzean

eta iai egunetan

tabernan musean.

Salan iosita dago

tabernetan maia

sendoago dan baino

emakumen baia,

alde batetik bestera

kordel bat loturik

kainabera zulodun

batetik sarturik.

Kainabereak dauko

kurtzelu bat loia

atsituten dabena

ke baltzagaz goia:

zamau txarri bat dago

maiaren ganean

aldatuten eztana

loituten danean.

Ioanek dauko pitxarra

Peruk kurtzelua

Txomin Antonek kartak

ta Praiskuk zamana:

iezarten dira maian

binan binan beti

alderdi bateti bi

eta bi besteti.

Barruti nai ganeti

kartak dira ezagun;

ezarten dira baina

nortzuk diran lagun;

iokoari itxi barik

dagoz beti edaten

zelan izan leitean

orain noa esaten.

Peru da esku ta dino

bietara enbido;

Joanek erantzuten dau

txikia errebido:

bat nagosian eza;

nik txikia eztot nai

dino Praiskuk; ta Peruk

dino: pareak bai.

Txominek artuten dauz

txikien tantu bi

eta eztauko parerik

ez puntura amabi;

Peruk bakarrik daukaz

ta eztago gustura,

pasetan dira laurak

izilik puntura.

Zetako da etortea

eskura dublerik

inok bere ezpadauko

orduan parerik?

dino Peruk garratzik

bota ta biraoa;

eta ostera esaten dau:

atara oin ardaoa.

Onek laurok gitxitan

emoten dabe mus,

kentzen dau edozeinek

ezertxu badakus:

beti dagoz enbido

errebido ordago;

iru tanto iokora,

beste bost geiago.

Txomin Anton asten da

astinduta surrak

ioko zatarra eukita

botaten guzurrak:

baina laurak dakie

guzurrak esaten,

eta edaten ardaoa

esku birik baten.

Bakoitzak pitxar-erdi

alan edaten dau,

eta galtzen dabenak

azkanean pagau:

ardaoa amaitu-ezkero

zutunduten dira,

irribarreka laurak

alkarri begira.

Iazten dira ezkatzera

alkarren atzean

espuelea iminten

laurak eskatzean:

au da pitxerdi ardao

edatea azkantsat;

ta izaten da geiena

adiskideentzat.

Peru dago utsituten

ardaoa basuan

ta pipea biztutzen

Txomin kurtzeluan:

Joanek emoten deutso

basua Praiskuri

zein dagoan esaten

orduan Peruri.

Neure bigaitxu motza,

ta zeure idi ezkerra

bata nai bestea da

beargin ederra:

zeure osasunagaiti,

esan da edaten dau

ezta baina edatea

ezpabere probau.

Edontzia beteta

emoten da atzera,

eta alan dabil beti

baterik bestera:

Eutsi zurrut bat Txomin

neure auso men da ona.

–Zeugaitik Peru doa.

–On begi gizona.

Alaba bat daukazu

Ioane, beargina;

neure semeak deutso

begi on da zina;

alkartuten bagara,

Txomin Anton, biok,

eztauke eskondu baino

eskon-barrigeiok.

Atan onetan doa

ardaoa amaituten;

ta eztau azkanerako

inok bere entzuten:

kontua ordaindu ta

guztiak berbetan,

erdi oker, erdi zuzen,

doaz ilunetan.

GABON AFARI BAT

Gabon eguna da egun laburra

erlojuetan bakarrik;

eztot eukiten iluntzerako

belaun bietan indarrik.

      Eta bat, eta bi, eta iru, eta lau

      ardaoak moskortuten dau.

Neure Maria dabil goizerik

intxaur-saltsea gietan:

inor eztau nai subil-ondoan

egun guztian berbetan...

      Eta bat, eta bi...

Zazpi ta erdiak emoten dituz

etxeko erloju txikerrak:

iezarten gara guztiok maian

Iaunari emoten eskerrak.

      Eta bat, eta bi...

Zatituten dot ogi biguna,

eta lenengo kuskurra

sendotuteko da amurruturik

dagoan txakur adurra...

      Eta bat, eta bi...

Lenengo dator orio-azea

ondo egosi ta bigunik;

eztago zeian aza ta lora

bere iseko lagunik.

      Eta bat, eta bi...

Izan dogun lez Iaunari eskerrak

etxean ugari matsa,

betor txakolin pitxarkadea

ta aren urrengo lebatza...

      Eta bat, eta bi...

Ekazu Txomin goiko baldati

txetxu bateko edontzia;

gabon dogu gaur etxeko andrea,

eutsi lenengo zurruta.

      Eta bat, eta bi...

Lebatza dago gozoa baina

eztot ikusten ardaorik;

ezta euskaldunik egin deutsanik

Erriojari biraorik.

      Eta bat, eta bi...

Edan gazteak txolindu artean

ez itxi ardaorik basuan

gaur edozeinek itxi bear dau

garbi basua barruan.

      Eta bat, eta bi...

Ekazu Kontze subil-ondoti

maira makallao-saltsea;

ian sendo neure maite maiteak,

errukia da galtzea.

      Eta bat, eta bi...

Eztogu edaten gaur aparitan

edan maiteak ugari;

gabon gaubean egon bearda

apaldu-ezkero kantari.

      Eta bat, eta bi...

Jesus! Maritxu ze besigua,

orain dakazun errerik;

naiago neuke ia onezkero

maira ezpaletor besterik.

      Eta bat, eta bi...

Ardao gitxi gaur emen edan da

lau pitxarkada bakarrik;

eztogu egingo dantzarik gero

barruak lagundu barik.

      Eta bat, eta bi...

Urra Maria! Urra guztiok

au da intxaur saltsa gozoa!

urte guztian eztot nik euki

gaur baizen pozik gogoa...

      Eta bat, eta bi...

Ea tragu bat, bai ta bi bere

edan maitea zia lez

Balitz sarritan gabon eguna,

bein baino urtean eztalez!

      Eta bat, eta bi...

Betor kopea bete beterik,

kafetara botateko bat,

beste bat gero neuk edateko

kafea artuta ostekotzat.

      Eta bat, eta bi...

Nundik ekarri da neure eskatzera

orain bigarren argia,

eztogu bear argia geiago

lengoa baino Maria.

      Eta bat, eta bi...

Dantzan asi iat orain eskatza,

eztogu bear besterik

eztot ikusten, ai ze barrea!

gazteak, oera biderik.

      Eta bat, eta bi...

Zer da Maria? eztakit zelan

gaur aurkituten nazan ni

senar bakar bat len euki dozu

eta daukazuz orain bi.

      Eta bat, eta bi...

Eskatu daigun neure maiteak

oera goiazan baino len,

batu gaizala Iaungoiko Iaunak

betiko zeruan. Amen.

      Eta bi, eta iru, eta lau, eta bost

      ardaoak moskorra emon dost.

GAZTELUGATXERA PROMESA

Merineru gaztea

Iuan Anton Ispaster

urten eban etxeti

eskondu ta laster:

Doruñan ontziratu

zan ontzi andi baten,

an emoten zan ondo

barrukoai iaten.

Ezegoan ontzian

beste bizkaitarrik;

bera zan euskalduna

bornuan bakarrik:

eta zan isila, ta

mutil beargina

beti prest egiteko

eukan alegina.

Ezeban lez botaten

etxera kartarik

emazteak ezeukan

inoiz albistarik:

alper aiztuagana

ioaten zan sarri,

andrau beti egoten zan

armin eta larri.

Donian Batxi dago

Gaztelugatxean

gaztelarrentzat gaitza

izan zan aitzean:

ara ioaten dira

andrak promesakaz

bakarrik larri baina

pozik lagunakaz.

Andra au bere ioan zan

larri ta bakarra

begietan ebala

ugari negarra:

ta ortozik; eskatuten

Done andiari

eta bere bitartez

zeruko Iaunari.

Belauniko iarrita

santuen aurrean

begiak ebazala

apalik lurrean;

egin eban promesa

biotz guztiagaz

biurtuteko laster

bere gizonagaz.

Andrea bizi zala

itxaroten beti,

etorri zan gizona

ioan zan bideti,

baserritar moduan

aldean ebala

ziskua diruagaz

ta osasun kabala.

Baina lastertxu bete

bear zan promesa,

eta bien artean

artu eben amesa,

urteteko goizeti

egun argi baten

eguzkiak mundua

berotu baino len.

Eldu iaken andreak

nai eben eguna

erakusteko gona

bitxi loraduna;

eta lebatz imini

ebana maletan

iateko senarragaz

Oruezearretan...

Etxerantza etozala

pozik arrats-deian

aize barik euria

asi zan mendian,

andra gaztea etorren

gizonan aurreti

ibilten direanez

zarrak bere beti.

LOBA BESOETAKO BATEK
AITAITARI BERE EGUNEAN

Neure Aitaita maite

Pedro de Ezpeleta,

nik ondo daukadana

ariman gordeta:

neure bigarren Aita

laztan ta maitea;

Aita neuretzat beti

eta adiskidea.

Bateoko iturrian

bear da fedea,

ta zuk imini zenduan

nigaiti zeurea:

aidetasun ansia

daukagu lurrean,

andiagoa baina

Iaunaren aurrean.

Noizik maite zaitudan

orain nik ez dakit;

berbaz baino lenago

ikasi neban nik:

eta zegaiti zagoz

San Pedro-egunean

zeure maiteagandik

ain erri urrunean?

Ai ze poz andiagaz

entzungo neukean

bizi gura dozula

euskaldun lurrean!

izan naizanezkero

zeugaz atsegindun

atsakabetan bere

izateko lagun.

Gaztea naz Aitaita

eta alan txikia,

baina biotza daukat

zeuretzat andia.

Aita besoetako,

Don Pedro laztana,

Nire poz-atsegina

bazentoz gugana!

Igaroizu ondo zeure

izeneko eguna

neurri barik dozula

zeugaz osasuna:

eta aurtengoa legez

beste asko ganean,

zeure Pedro maitea

dala aldamenean.

Felix Maria bere

egun guztietan

belauniko egoten da

Iaunari errezetan:

luzaro emon daizula

iateko gogoa

eta betiko pozaz

osasun osoa.

Artuizuz esku-munak

etxekoan ordez

zeure lobatxu maite

Perikon bitartez,

eta ezetan al badot

zeure onerako izan,

beti aurkituko nozu

seme baten gisan.

ARRANTZALEEN KANTEA

Arrantzaleak lango bizirik

inok etauko munduan,

egun onetan arrainak ilten

eta txarretan portuan.

            Maletatxuan

            barruan doa

            arrain errea,

            ogi ta artoa:

      iausten baiako, berunak legez

      ondora artoak daroa.

Egun guztian itxasoan da

ilun-antzagaz portura;

txalupak doaz arraina emoten

bakoitza bere lekura.

            Maletatxuan...

Mandazain gazte mutil txoria

eta ostatuko neskea

aoa zabalik papaoa legez

dagoz ikusten arrantzea.

            Maletatxuan...

Txalupak kalan datozanean

poztuten dira guztiak;

arrainen ordez datozalako

portura ardao ta garia.

            Maletatxuan...

Arraina barik gaztelakoak

ilgo litzatez ordirik,

euren ardaoak eleuke itxiko

bat garizuman bizirik.

            Maletatxuan...

Arrantzaleak domekan dira

gizonak baino geiago,

beste guztiak munduan dagoz

arrantzalea gorago.

            Maletatxuan...

Zer dan balio beste guztien

bizitza beti bardinak;

eztau beteten ondo biotza

arrisku bako atseginak.

            Maletatxuan...

Arrantzalea txakupa baten

da itxas-arrainen mirua,

itxasoari kentzen deutsana

gordeta daukan dirua.

            Maletatxuan...

Zer da ikustea txalupa andi bat

ekaitz-aizete-artean

kairaino ekarten erdi-galduan

ontzi andi bat atoean.

            Maletatxuan...

Arrantzaleak oi dau azkana

izan daben lez bizia;

utsik ziskua ta ausoan zorra

da bere ondasun guztia...

            Maletatxuan

            barruan doa

            arrain errea,

            ogi ta artoa:

      iausten baiako, berunak legez

      ondora artoak daroa.

ANDRA ORDIA

Emakumea bada

matz-salda-zalea

aldean daukaz beti

buruko alea,

ta esteak korroka,

eta ordu arminak

emoten deutsez gabaz

atso sorginak.

Ur sutsua oi bada

bere edaria

sabelak sarriago

deutso eskaria:

bada barruan

dabil orduan

urdaila zaunk zaunka

txakur moduan.

Sua baino deungago

bizitza baten

da andrea neurri barik

badaki edaten:

betiko sua

da aren barrua

ur sutsu eta ardaoan

traganarrua.

Andra diru bakoak

bakoitzean bat

etxeko gauzak dituz

edarientzat:

erdiak saldu

besteak galdu,

ta bere ekandu txarra

ezin estaldu.

Ian da ausnar bakarrean

matsen orria

amurruturik sarri

dago andra ordia:

badira atsoak

ardao-zorroak

miazketan dituez

lige moltsoak.

Iaztekotxu bategaz

dabilzaz beti

sekula kendu barik

gorputz-ganeti:

badauke loirik

etxean oirik,

garbituteko eztauke

inoiz iaboirik.

Andreak dabenian

moskor-aldia

laskiturik darabil

ule guztia;

gorputza astunik

begia ilunik

eta egon ezinda

sarri zutunik.

Andrea da barautan

berba-gurea,

baina ordirik badago

ittuxurea:

barre gangarrak

daukez zantarrak,

ta noizik beinean

zoro-negarrak.

Atso bat moskorragaz

iturri-ondoan

egon zan makurturik

gau bat osoan:

egun sentian

moskor-ostean

arradea ekusan

zala iturrian.

Alkarregaz atso bi

taberna baten

egozan ate-ostean

ardaoa edaten,

bien artean

arratsaldian

txopinka edan eben

oinen ganean

Ezta bazkalduteko

maira agertuten,

oera bidea baina

etxako aaztuten;

an amesetan

dago ilunetan

asko daten dabela

arratsaldetan.

Eskuetan dau gero

gelan pitxarra

eta bere barruan

matsen negarra:

sarri izaten da

oean egarri

ta eukiten dau mosuan

pitxarra sarri.

Amaitu dein baino len

bere egarria

siku geldituten da

pitxar guztia:

Ames zoroak

pena bakoak

gero goizerartean

daukaz atsoak.

Puzkor begiak eta

bekoki iluna

dirudi bost gizonen

andra alarguna:

daukaz begiak

itzal-argiak

eta laster ilteko

marka guztiak

ALPERRAK

Askotu direanik

munduan alperrak

bardin askotu dira

ai! gizon okerrak:

gudea dabil orain

isil ugaria

zabaldu danik ona

alperren azia.

Ondo ian, bardin edan

eta gauza ederrak

bearrik egin barik

dituez alperrak:

zintzoak iaten dabe

bedar ta lastoa,

zintzoa beti izan da

alperren astoa.

Erlea dabil zintzo

egiten eztia

ezta baina ain gozoa

bere ianaria:

oraingo gizaldian

bakarrik alperrak

estia iaten dabe

erleai eskerrak.

Izanarren aardia

patari maitea

inok kenduten deutso

esne ta ulea:

ardi otzana legez

dira gaur zintzoak

bada lepoan daukez

biloiztutekoak.

Ezta dien bearra

beretzat izaten;

berak bear egin da

inok deutso iaten;

eztau bere iaubeak

gozetan erdia

oi dalako zintzoa

alperren idia.

Txoriak gizonakaz

daukez antz-umeak

bada ez oi dabez azten

eurentzat umeak,

tzoriai kentzen deutsez

umeak alperrak

eta gizon zintzoai

kintak eta gerrak.

Ondo bizi dira alper

sasi-iakintsuak

baina ez ondo onek legez

koko barritsuak.

Sasi-letraduentzat

eztago legerik,

eurak daukez saltzeko

sakelak beterik.

Txoriari begira

dagoan mirua

alperra da, ezpadauko

ziskuan dirua:

sarri egon bearko dau

kartzelan loturik

juezentzat ezpadau

topetan dirurik.

Baina libre edo lotuta

dagoan lekuan

zintzoa baino obato

bizi da munduan:

gaur alperra izateko

eztago lotsarik;

gizaldiak eztauko

bizi-modu obarik.

Asko dagoz alperrak

eztirudiela,

gizon onen izena

osturik daukela:

asko dagoz geldirik

bearrik bakoak

onek ez dira alperrak

ezpada zintzoak.

Bai ta badagoz asko

alper eskekoak

batzen iatorkuzanak

uzkur etxekoak:

onek basaurdak legez

erri guztietan

arto-gariak daukaz

inon soloetan.

ESKONTZA BAT BESTE ASKO LEGEZ

Ogei urtetan dama galant bat

egon zan eskondu barik;

ta ezeukan inoiz bere gogoan

eskontza bako atseginik.

      Eta bat, eta bi, eta iru, eta lau

      Eliza-aurrean amarrau.

Noizbait eldu zan zori txarrean

mutil bat bizar-gorria,

alper andia bearrerako;

baina kantetan txoria.

      Eta bat, eta bi...

Zeure begiak urdin ederrak,

mutila asi zan esaten,

memento baten neure gogorik

etxataz inoiz ioaten...

      Eta bat, eta bi...

Galantasuna bardin bakoa

daukazu Iaunak emonik;

ezta aurkituko zeulango ederrik

ikusi daben gizonik...

      Eta bat, eta bi...

Baldin baneu nik zeugaz bizia

igarotea guztia,

eukiko geunke, neure maitea,

emen zeruko gloria...

      Eta bat, eta bi...

Erantzun eutsan dama gangarrak:

ondo da mutil gaztea,

nora nai dozun ioango naiz ni

izaten zeure emaztea.

      Eta bat, eta bi...

Deiak botata poz andiagaz

eskondu zirean biak:

ai ze gozoak lenengo urteko

gabak ta egunak guztiak!

      Eta bat, eta bi...

Baina iaio zan lenengo umea

ta ua uatxua kantetan

ama egoten zan, ta Aita tabernan

edaten arratsaldetan.

      Eta bat, eta bi...

Etxe-barruan Ama sarturik

beti gaixoa negarrez

ta alperrerian gizon zatarra

emazteari gedarrez.

      Eta bat, eta bi...

Onelangoak iazoten dira

eskontzak asko, ta sarri:

senar gurarik dagozalako

gazterik neskatxak larri.

      Eta bat, eta bi, eta iru, eta lau

      Eliza-aurrean amarrau.

ESKONTZAAK BASERRIAN

Baserrietan eskonduteko

etxaguntzara semea

euki bear da sasi-letradu

guztiak dauken lemea,

ta ez atzeratu diruagaiti

bein artuezkero temea.

Zaurituezkero baserritarrak

maitetasunan arantzak,

euren biotzen zauritasuna

erakusten dabe dantzak:

ain ziur ta argi zein urietan

labankerizko arantzak.

Mutil gazteak esaten deutse

euren maitasuna neskai,

onek emoten dabe baietza

pozez beterik mutilai:

ta ordurik gora neke gogorra

iatorke lepora biai.

Neska bakoitza doa iluntzean

ta ez mutillaren besoti

onek ezarten deutso besoa

erregu barik lepoti

eta alan doaz etxeragino

biderik urrunengoti.

Buztartuta alan doaz guztiak

laztan-mosuka bidean

berrogei bidar alkarri esaten

noiz eskonduko direan;

baina neskeak egon gura dau

uda atan buru librean.

Mutilan Aitak esaten deutso

neskatilean Aitari

nai badeutso emon diru zati bat

lagun etxaguntzeari...

berak daukala zer edo zertxu

emoteko semeari.

Mila nekegaz egiten dabe

diru ta etxean tratua

eta artzen dabe bakoitzak bana

ardao baltzezko katua,

albait ondoen igaroteko

euren bizi nekatua.

Gauza erreza ezta baserrietan

musikurik egotea

baina guztiak dira maisuak

egiten soka-dantzea,

soinugarria beterik bada

ardao zarragaz botea.

Alan zapatu-gau baten doa

senargei ona gerturik

ardao ta guzti lagunanera,

zein dagoan apaindurik

amar orduak emon dabela

ezin kenduta bururik.

Ateko ots batek esaten deutso

mutila eldu dala atera:

poz andiagaz eroaten dau

bere Aita ta Aman aurrera

ta ardaoa edanda goizera-artean

bakarrik dagoz batera.

Eta egun atan Abade Iaunak

asten dituz euren deiak;

eta dabilzaz estegurako

batuten alde guztiak,

eta iostunez beteten dira

eskongeien etxe biak.

Neskatileak artuten dituz

emon da mutil zoroak

euritako bat, urrezko ebillak

ta urrezko errosarioak;

idunerako kurtze bat eta

oriak belarrikoak.

Bilbon barruan erosten dituz

pozarren emaztegeiak

mutilantzako terziopeloa

eta urre-botoi andiak,

eta sedazko garriko ederra

lodi daukazana ariak.

Zapatu baten lagun askogaz

doaz goizean goizeti

neska guztiak andrageiagaz

isildu barik aurreti,

eta mutilak senargeiagaz

santzoka nesken atzeti.

Eskongei biak egoten dira

abadearen aurrean

lotsaz beterik, baina neskea

begi biakaz lurrean

eta esateko gero baietza

eztauko minik urrean.

Itanduten dau Abade Iaunak

baldin eskondu nai badau

ta ezin esan lei begiratu ezik

bizirik badago neska au;

baina azkanean buruak bere

nai dabela erakusten dau.

Gosalduteko gertuta dauke

etxera doiazaneko

berakasopa ta okela errea

aginak bizkortuteko:

ta ogi bikaina ta ardao zuria

esteak berotuteko.

Egonezkero baserrietan

esteguetan ogia

gatz bako okela eta ardao baltz

edo txakolin gorria,

estegukoak egoten dira

iruntzi ezinik zoria.

Aide bakoitzak aginduten dau

edo garia edo artoa,

eskon-barriak bizi daitezan

beti dabela Paskoa,

ogia iaten edo berorik

sutan erreko taloa.

Urrengo eguna da Domekea

goizerik eta gaubera

eta egun atan ekarten dira

eskondu danen etxera

idi-burdiak eta arreoa

estegukoen aurrera.

Orduan dira barri barritan

atsagon bako traguak,

gazteen zirri, atsoen mirri,

ta agura zarren kantuak,

ta eskon-barrien pozgarrirako

kantu ta dantza-soinuak.

Illun-antzean guztiak doaz

bakoitza bere lekura

gabon-arte beti zarra zarra

ardao-orde edaten ura:

ta eskon-barriak elduten dira

eurak nai eben zerura.

INOR EZTAGO GOGO BETERIK
BERE ZORIAGAZ

Buztanak nai dituez

    ur-garraiziak

eta sator itsuak

    argi begiak:

    onen moduan

zer edo zer nai dabe

danak munduan.

ELISA

Eztakit zer dan, neure maitea,

neure aspaldiko bizia

koipea sutan urtuten danez

urtu iat gorputz guztia.

Ai lengo egunak odai bakoak

zituzan neure biotzak,

eta oraingoak dituz ilunak

odaiz beteak ta motsak!

Aingeru batek dama iantzita

nauko gaur atsegin barik,

bere gomuta gozo-mindunak

ezteust emoten bakerik.

Bere irudia beti egiten dot

nagoanean bakarik,

bestetarako neure arimeak

eukiten eztau indarrik.

Gorputz zuzena gabi-ardatza lez

dauko, ta bere garria

ereztun batek artuko leuke

orratz batek lez aria.

Bere ule ederra seda biguna

da baltza, erroia lakoa;

ta bekokia zuri ta launa

izur-unerik bakoa.

Bekan-uleak dira ostarkuak

eta aren bien azpian

dagoz erreten zaldun gazteak

mitxeletak lez argian.

Arpegi baten bizi daitezan

matraila biak bakean,

sur baña bako eder bat dago

aizta bien bitartean.

Ago txikitxo ate orri biak

dira ezpan gorri koralak,

zaldun gazteak bioztuteko

badira eurenez argalak.

Agin zuriak eta bardinak,

Guzarateko perlak lez,

daukaz agoan, neure biotza

beti daukenak negarrez.

Iduna dauko dama eder onek

tornuan legez eginik:

sinistuten dot eztagoala

mundu guztian bardinik.

Bere atzamarrak luze ta meiak

azal argi gorriakaz

iges eztaien zerura, dagoz

loturik ereztunakaz.

Oin txikitxuak dituz politak

estuak eta laburrak,

eta sedatan dagoz gorderik

euren aragi ta azurrak.

Bakizu nor dan, Elisa ederra,

dama bardinik bako au?

itanduiozu ispiluari,

ta ak artez erantzungo dau.

Zagozanean, neure guztia,

ispiluaren aurrean,

orduan dauko neure maiteak

bera lango bat urrean.

Irakurrizu maitetasuna

neure arimako libruan

ikasi daizun eztagoala

bera langorik munduan.

Baldin baneki gura dozula

Inglaterrako koroia;

botako neukez Printzipe Alberto

ta bere emazte baroia.

Euren lekuan, Sultana ederra,

iminteko zu bertati;

nai eztabenik Londresen bada

leneskegita samati.

Gura badozu zartuta gero

luzatutea bizia,

ekarriko dot Paradisuti

onetarako iakia:

eta osagilak euki daizuen

orain da beti lotsea,

eurakaz naste dakarrenean

ilgo dot eriotzea.

Ugarte baten zeuk nai badozu

atsegin utsen tokia,

zeru-zati bat ekarriko dot

eta biontzat gloria.

Ezin neite ni zu barik bizi

eta au da egia ziurra

zu zara, Elisa, neure arimea

eta zu barik ni... lurra.

Eztot nik ezer munduan gura

ez bear bere, zu barik:

neure biotza betetuteko

ezta gaur bizi damarik.

Batu gaitezan beti betiko,

Elisa neure kutuna,

neure atsakabak amaituteko

lastertu daigun eguna.

PEDRO BENTURA TA ANA MANUELA

Goletatxu bat etorri da gaur

gatzez da orioz beterik,

eta etxeetan ezta gelditu

inor zarrik ez gazterik.

Pedro Benturak eztan ikusi

berak nai daben damea;

ta kai-ganean esan dabela

zabaldu iako entzutea.

Ana Manuela, neure maitea!

zelan etzara zu agiri?

beste guztiai agertu iakez

euren maiteak; ta ez niri.

Aita etorri iat, ama bere bai;

eta zu ez, neure laztana!

beti betiko munduan lagun

izango zaitudazana.

Emen nator ni Pedro Bentura,

geroago ta meaago,

neure berbea betetuteko

bost aste baino lenago.

Ikusi dodaz urte betean

neska eder maitegarriak,

euren atzean eroiezanak

galai guztien begiak.

Baina neuretzat ezot ikusi

Ana Manuela langorik;

bera lez eztau beteten inok

munduan neure gogorik.

Nai izan baneuz zazpi andra goiko

Venus ederra langoak,

bilatu barik opa izan iataz

entzute txarrik bakoak.

Onek eukiarren diru-zati bat

ta etxe iminiak neuretzat;

ezin izan ni, Ana Manuela!

zeurea naz-ta besteentzat.

Sevilla andian zapatu baten

urten neban nik errira

eta ninoian kalerik kale

denda guztiai begira.

Arteztu nintzan ederrenerantz

idun-oial bat artuten,

iru dama andi egozan tokira

dendako gauzaak salduten.

Dama galantak eukiagati

zar ta gazteak munduak;

arek langorik, iru batera...

ezta Haremetan Turkuak.

Nungoa nintzan iakun nai eben

eta esan neutsen nik moduz

–Bizkaian bere labankeriak

gazterik ikasten doguz.–

«Etzaitez ioan, erantzun eusten,

izurdak legez itxasoz;

obato dozu itota baino

oian iltea ta gaisoz.»

«Nai badozu izan merkataria

irurok gagoz eskongei:

eta munduan ezainagorik

mutil gazteak topau lei.»

Eskerrik asko, dama galantak

esan neban nik orduan

zoria izango neukela uste dot

baten nai baten bornuan.

Baina euskaldunak bein berbatuak

biotza eztogu geurea,

eta itxaroten iagot Bermeon

Ana Manuela neurea...

Ana Manuela lagun-artean

egon da isilik entzuten;

eta barreka eldu dan orduan

laztan bat emon da artuten.

IOANE BEKOERROTAKO
ETA KONZE GANBURUKOA

San Agustin-gau baten

bakar ta illunetan

oillarra asten danean

lenengo kantetan,

morrosko eder bat ioan

Bakioti gora

arnasa estua sarri

etorkala agora.

Zeloen lurrunagaz

biotza azaldurik

ta arimako ispiluak

penaz ilundurik:

begi baltz len argiak

eukazan ilunak;

etaberen urratsak

zirean astunak.

Burua betetua

gomuta bategaz

inos bere ezeban nai

aldatu bestegaz:

arnasea artuteko

bere surzuloak

zirudien olako

sutegiko auspoak.

Ioane Bekoerrotarra

Gamizen iaioa

zan Gaztelugatxera

ioian morroskoa:

Adonis lango ederra

ta guztiz isila,

alboerri guztietan

lenengo mutila.

Nai palankan nai dantzan

nai bola-iokoan

Bekoerrota langorik

bat bere ezegoan:

ta inori mesede bat

egin bear bazan,

Ioane lenengo beti

an agertuko zan.

Merindade guztiko

udako lorea

ta neskarik geienen

ames-amorea

ioian bakar bakarrik

aga biurturik

ezelan kendu ezinik

zeloak bururik.

Urte bi zan eukala

mutilak erretan

bere biotz samurra

amore-garretan,

eta etzan eisetuko

biotzik onena

ikusiezkero aurrean

Kontze galantena?

Kontze Ganburutarra

Markaidako argia,

ogei urte lenago

mundura etorria,

eun orriko larrosa

usain gozokoa,

Kupidon arnaseak

ukutu bakoa.

Idara andra goikoak

Paisen aurrera

etzirean ioango

Kontzegaz batera.

Galantasunagaiti

eukan ezizena,

len esan dodaz legez,

Kontze galantena.

Ioanek Kontze galanta

atara eban dantzan

iolas-arrats-dei baten

Larrauriko plazan:

ta etzituezan euki

isilik begiak

bada ulertu zirean

ondo gazte biak.

Ezagutu eban Ioanek

dantza-bitartean

ezagutu ezebana

inos bere artean:

ezineuki leiela

zoriontasuna

gizonak ezpadauke

gogoko laguna.

Ta Kontze galantena

gogoratu iakan:

ta ordukoa lenengo,

maitetasuna zan:

ta Ioane bere Kontzen

sartu zan gogoan,

ta bere begietan

ezagun egoan.

Egun atati gora

iai-arratsaldetan

ikusten eben alkar

ta sarri goizetan:

zeinbat eta alkarregaz

egon sarriago,

maitetasuna egin zan

ainbat andiago.

Aitak maitetasun au

igarri ebanean

egia iakiteko

gauza aren ganean,

bota eutsan ausoko bat

mutilari esaten

Markaidara elduteko

domeka-goiz baten.

Ioan zan Bekoerrota

Ganburun etxera

luzapenik ezeukan

epaia entzutera...

laster irakurri eban

Kontzen begietan

eingeru ona ebilela

euren urratsetan.

Barreka egoan Aita

gaztean suagaz,

ta esaten eban baietz

beti buruagaz;

ezpanakaz izan zan

azkanengo baia

baina buztan bategaz

egoan epaia.

Au zan itxarotea

barri emon artean

bere anaia aukanari

Mexiku-aldean,

onek bialduko eban

Norteko bideti

dotea lobeantzat

ta zerbaist ganeti.

Kontzek ta Bekoerrotak

lenengo orduan

ikusi zintuezan

biotzak zeruan:

baina alper domekan zan

Agustiko eguna

arin maite bientzat

eldu zan iluna.

Iolas guztietara

ordurik aurrera

ibilten zan mutila

Kontzegaz batera,

ta egozanean biak

berbaz alkarregaz

eguna estalduten zan

txoria lez egaz.

Urte bik iges eben

egur me-garra lez

ta osabea ezekien

bizi bazan edo ez;

onek ezeukalako

munduan aiderik

ezpada burdinazko

kutxea gorderik.

Au baretaldi au zan

iraupen bakoa

San Martinen udatxu

zoroa lakoa:

ekaitz-aizea etorren

baraldi-atzean;

eguna datorrenez

izarrak batzean.

Ganburu bizi zana

Mexiku-lurrean

etorren bere errira

ta egoan urrean:

baina agindu ezebanez

aurreti albistarik

agertu zan Markaidan

inok iakin barik.

Eztituz bildurtuten

geiago lukiaka

ama barik dagozan

oilasko txikiak;

ta eztau ikaratuten

otsoak geiago

urte beteko artxoa

bakarrik badago,

ikaratu zan baino

Kontze galantena

ezagutu ebanean

osaba zarrena:

ezin biotz-taupadaak

isildu ebazan

eta gelan sartuta

negarrez urtu zan.

Ta andia biurtu zan

lenengo ikarea,

ezagutu ebanean

ebilen zarea:

eskonduteko laster

bera osabeagaz

ordituta bere Aita

diru-sundeagaz.

Nos edo nos autortu

zirean agurak

ta egozanez bakarrik

etxean irurak;

Kontzek erantzun eutsen

anae zar biai

laguntzat ez ebala

Matusalenik nai.

Eukiarren osabeak

zisku urrez betea,

Gamizen egoala

biotza berea,

Bekoerrota maitea

berbea iagoten

ta Kontze laztanari

gizon itxaroten.

Etzirean agurak

au entzunda mindu,

eta obato neskea

nai eben astindu.

Euki gura dabenak

surrakaz bakea

inos bere eztau bear

astindu lazkea.

Nok esan lei mutilan

biotzen larria,

iragarri eutsenean

eskontza barria?

Iges eutsan egunak

gertu zan muturik

ta iausi zan arati

gorputza leiturik.

Alan egon zan geldi

ogeta bi orduan

eriotzea eukala

biotzen bornuan:

ogeta bi orduetan

egon zan linboan;

eta arek igarota

purgatorioan.

Berrogei egunean

zubila sutan lez

maitetasunan suak

euki eban negarrez:

ez emakumak legez

osasun onagaz,

ezpada oian etxunik

barruko suagaz.

Oinen ganeratu zan

argal da bigunik

gorputza ezin eukirik

luzaro zutunik

San Agustin eldu zan

eta ioan nekez

promesa betatuten,

erromerian ez.

Biotzeko suagaz

negarra begian

itoten inkesaka

gau ta egun guztian,

astegun nai iai-egun

erdi zoraturik

bizi zan Kontze ederra

etxean sarturik.

Ioanek au ezekian

ez giza gaisoak

ta eroiazan orduak

pozgarri bakoak.

Atsagoten iarrita

bide-muna baten,

biotzen keia asi zan

agoti botaten.

Kontze! eskonduten zara,

lirio biguna;

ta senargeia dozu

piper zar minduna,

zisku zarra daukana

lotuta dirua,

oilanda bat iruntzi

nai daben mirua!

Senargeia da zarra

zu zara gaztea;

negu erkina senarra

ta udea emaztea.

Satanasek eukala

nunbaist olgurea

burlaz eskondu aleban

lenengo agurea.

Ezeukia artzen dozu

diruz atsitua,

eztaukana arimarik

ezpada dirua.

Kenduezkero dirua,

zer dozu osabea?

arimea erretako

su bako labea.

Aberatsa itxi dozu

dirurik bakoa,

dirudun putzak baino

biotz obakoa,

dirurik eztauko ta

burua urkatu lei,

baina bere biotza

diruz ordaindu al-lei?

Artuizu, zisku ederra!

dirua senarra

eta kontularitzat

egura gangarra:

esaten deutsunian

berba gozoren bat

agin bat botako dau

estulka saritzat.

Alper egongo zara

berari begira

zelo amore bakoak

agertuko dira;

eta igaroko dozu

zeure bizitzea

agure dozula

beti gerizea.

Agureak ezteutsu

biziten itxiko

ezpada bere ondoan

iosita betiko:

eta iaioten bada

etxean semea

entzun bearko dozu

eztala berea.

Eskondu zaitez Kontze,

indianoagaz

ta ondo biziko zara

bere usain-atsagaz;

agurea ilgo dan lez

zu baino lenago,

ziur izango zara...

atso bat geiago.

Zutunduta ioan zan

Gaztelugatxera

ta eguna amaitu barik

artez Gamizera:

gaba igaro zanean,

goizean goizeti

ioan zan Markaidara

txakurren atzeti.

Aranburun ausoan

iakin eban zelan

agurak euken Kontze

erdi-ilean gelan,

itxi barik inori

etxean sartuten;

alper Kontze gaisoa

ioian astinduten.

An gelditu zan Ioane

egun ail-artean

itanduta iakiten

gauzak bitartean;

eta iakin ebazan

gauza asko ta itzalak

egin zituezanak

agura zitalak.

Eztira, ez azkortuten

katamots-uleak

kentzen deutsazanean

abiati umeak

ezta Afrikan sututen

Leoitzar emea

ikusten badau ilik

ondartzan semea,

Ioane eixetu zan baino

kurruka-suagaz

bere Kontze maiteen

oenak iakinagaz,

ta botoa egin eban

biotz biotzeti

ataretako Kontze

aguren menpeti.

Zeru-sabai urdina

izartu zanean

egoan Bekoerrota

makila-ganean,

ioten Kontze galantan

leio-ertzeko zura;

Kontzek otsa entzun eban

etzan lez logura.

Leiora agertu iakon

gelako txoria

zeruko atera legez

barruko gloria,

ta alper ilargi barik

gaba zan iluna,

laster ezagutu eban

kanpoko laguna.

Zelan iruditu leiz

maite sendo biak?

eztagoz Txinan bere

kolore ain biziak.

Ordu bat igaro eben

alkarregaz berbaz

ta gelako txoriak

urten eban egaz.

Eta agurak egozan

errenkura barik

batek bere ezeukala

Kontzen gomutarik:

onek eta maiteak

alkarren besoti

igaro eben Mungia

urien kanpoti.

Pozik ioazan biak

Maurolati gora

elduteko goizean

goizeti Bilbora:

ergalak egozanez,

bide ondoan sarri

geldituten zirean

arnasa-oska larri.

Alan da guzti bere

goizeko bostetan

egozan Begoñako

Eleizako atetan:

ara sartu zirean

mesa bat entzuten,

eta gero Bilbora

arnasea artuten.

Gosaldu ta apaindurik

amar da erdietan

euren Iaun-ordeagaz

egozan berbetan:

iakin ebazanean

euren naigabeak

gogoz zin egin eban

Bizkai-Iaun-ordeak.

Irakatsiko eutsela

Markaidako agurai

eta onekaz batera

gizontxu guztiai:

ez berba emon ez eze

bein emon ezkero,

betatu bear dala

laster edo gero.

Bizkaiko Iaun-ordean

emazte andreagaz

Kontze gelditu eizan

pozgari andiagaz;

eta senargei ederra

kaleak aratuz

Batxi-pekatunera

ioan zan ostatuz.

Agura biak iagi

zirean beti lez

eta ioan zan Aita

Kontzen gelara artez:

an egoan tokia

geldi ta garbirik

baina ezeban ikusi

barruan txoririk.

An zirean aguren

ule-tirakadaak,

ta auso guztietako

bare-karkaisadak!

ezeben entzun gura

berba pisutsurik;

eta egia igarteko

ezeuken bururik.

Negar ta paristakaz

bein gora, bein bera

ebiltzazan atso bi

zarrakaz batera;

ta alan ebiltzazala

laurak alkarregaz

alkatea eldu iaken

agindu bategaz.

Uts barik ioateko

biaramonean

Bilbora anae biak

itzaltasunean

agintari onari

emoten aurpegi,

ta goizeti pausoak

leiezala eregi.

Au esan da ioan zan

geiagorik barik

entzun ezeitearren

zorakeriarik:

Eldu zan geldi geldi

gaba ta aparia

atso biak bakarrik

ian eben guztia.

Zer etezan edo etzan

biak gogoketan

igaro iaken gaba

ezer bere ezetan:

goizeko argitasuna

agertu zanean

urten eben etxetik

zamari-ganean.

Ioanek ondi ekianez

zer iazoten ioian,

etzan belura-artean

etzunda egon oian:

ezpabere goizeti

iagi ta ioan zan

itxaroten agurai

Begoñako plazan.

Batxi-pekatunean

amarretartean

bildurra ebilen zoli

aguren artean:

Bekoerrota barreka

egoan entzuten

zar-kontu gatza bakoak

eta gosalduten.

Nosbait ioan zirean

irurak batera

Bizkaiko-iaun-ordean

epai-toki-aurrera

Agurak bildurragaz

buruak makurrik,

eta Ioane ezebala

bildurren apurrik.

Ezebazan bildurtu

Baltasar ta andiak

geiago, esku ta letrak

orman ikusiak,

egin ebazan baino

Markaidako okerrak

bere iribarreaz

Kontze galanteanak.

Ezekien zer-esan

euren aitzakitzat;

ezeuken minik bere

orduan laguntzat:

baina autortu zirean

euren pekatuak

ta aurrera eroateko

eukezan asmuak.

Edo izango zan Kontze

loba ta izekoa

edo leku santuan

beti lupekoa:

eta Ioane ilten bazan

naibagaz esota?

mesa bi ataraezkero

agur Bekoerrota.

An agertu zirean

atsiturik erruz:

baina orregaiti bere

neskean erreguz;

emoteko osabeak

izan zan epaia

bi mila eskudo, ta Aitak

etxea ta maia.

Egin zan egiunea

gazteen pozera;

osabean asmoak

botata lurrera.

Aita gizagaisoa

kontura iausi zan

zeinbat bidebageko

gauza egin ebazan.

Bear zan lez egozan

Aita ta alabea,

baina alan ez egoan

onen osabea:

aserratuta egoan

bere buruagaz

ezebalako naia

egin diruagaz.

Deiak bota ta, Bilbon

eskondu zirean

buztartuta ibilteko

munduko bidean;

etorria izanarren

Kontze baserriti

Iaun-ordea izan zan

lagun bere alboti.

Iru egun igarota

geure eskonbarriak

ezin agur eginik

zizpuruka biak,

ta minak berba barik

egozan aitza lez

euren ongilean

begira negarrez.

Kontze bidean bere

zizpuruka ioian

ta senar maitea

beragaz eroian.

Gizon iakutun batek

eukan esanea:

emakumen negarra

geiena da aizea.

Eskonbarri maiteak

agura biakaz

bizi zirean pozik

euren orduakaz;

baina euren osabea

bizi zan urtuten

ta aragiak eukazan

azur biurtuten.

Beti beti ikustea

Kontze ta gizona

etzan, egia esanik,

zartzaro-gei ona;

ta betiko eragonak

urak arria lez

zulotu eutsan biotza

ekinen ekinez.

Asko makalduten zan

asterik astera

ta ezeban ekarri nai

osasuna atzera:

egin eutsen agur bat

munduko ondasunai,

obato adituteko

arimako gauzai.

Il zan, lurpetu eben

kristinau ona lez

ta andra asko egon zirean

elizan negarrez;

txilin-soinua izan zan

ta gori goria,

aberatsena legez

luze ta zolia.

Amaituteko laster

ezeukezan penak

sei egun igaro, ta

Kontze galantenak

egin eban seme bat

lodi ta bizkorra

Ama lez ederra, ta

Aita lez gogorra.

Sarri errezetan eutsen

il zan aideari

edo egia esateko

bere diruari.

Eta etzan igaroten

–esan barik– gaba:

euki izan baleuz Kontzek

bederatzi osaba!

ZORIZKO BARDINTASUNA

DAMA BI

Etxe eder baten bizi zirean

dama galanta gordinak

umezurtz bakar egozan eta

biak zirean bardinak:

bardinak iantziak, eta gorputz biak

      molde baten lez eginak.

Ezin eukezan munduko semek

ondo ezagutu nor zein zan;

bardin zan bata ispilu aurrean,

nai biak ikusi bat zan:

zan ondo ikusi ta gorputz bat bituta

      berbaz, ibilten, nai dantzan.

Euren gorputzak lerroa legez

oker-unerik bakoak;

oinak laburrak; garriak meiak;

ta idun edurra lakoak;

agoak txikiak; ta esku pare biak

      lirio bost orrikoak.

Sedea legez euren ulea,

zeru-urdinezko begiak

surrak politak, ezpanak meiak

ta agin txikitxu zuriak:

arpegi bakoitzak eukazan bikoitzak

      larrosatxu bi gorriak.

Eragingo eutsan Santa bateri

euren begirakuneak

bere dardakaz ezin dabena

Venus ederrran umeak:

arina benetan zan artez topetan

      biotzen argal-uneak.

Beti ekarrezan, ioiazanean

arpegi argian kalera,

erriko zaldun gizagaisoen

biotzak lotuta atzera:

baina zeregina zan ezin iakina

      nok nona ekarren etxera.

Iakiteko ondo dama bakoitzak

nok eban maite, ta nok ez,

gerora ezeban kalera urteten

batera lenago legez:

baina zirealez bi biak bata lez

      ezin igarri zan artez.

Bietarik bat eskonduteko

egoan guztiz suturik;

baina besteak onen ganean

ezeban austen bururik;

ta senargai bila len lez io ta su

      ezeban galdu ordurik.

ZALDUNA

Bata zan Maria, ta

bestea Pepita:

izar bi zerukoak

mundura iatzita:

Mari Venus ederra

ta Pepa artizarra

inorratuten daben

Planeta bakarra.

Mari zan mutil-zale

guztizko zoroa

baina Pepak ez eukan

ain zoro gogoa.

Buru zoro direan

andra-neskatilak

orpo-ondorik daroez

gizon da mutilak.

Eguzkiak darabilz

Planetak bornuan

ta euria mendebalak

urreti inguruan:

jirasolak eguzkirantz

beti da begira

ta arri-imanak Norterantz

egiten dau bira.

Eguzki ta Mendabal

zan Andra Maria

eta erriko zaldunak

Planetak eta euria;

erbesteko galaiak

Jirasol ta imanak

dama galant-oneri

begira egozanak.

Pozik igaroko eban

Marik bizitzea

ezpalen ezagutu

aguno maitea;

baina Kupido Iaunak

berak gura badau

darda bat biotzeti

laster sartuten dau.

Erbesteti agertu zan

galai bat errira

ta asi zirean damak

berari begira:

galanta, ta prestua,

ta ias andikoa

dama gazte batentzat

kopau gogokoa.

Ikusi eban Pepita

zaldunak bein baten

Eleizan arimentzat

dirua botaten;

eta berak, alper zan

eleiztar barria

bota eban alabakan

ogerleko andia.

Atarata botaten

egon zanartean

eskuta zan Pepita

lagunen artean;

galaia gelditu zan

Eleizako atetan

edozein dagoanez

gabaz ilunetan.

Laster ekian Marik

Pepitan agoti

zein zaldun etorri zan

errira kanpoti:

eta iakin nai eban

eteeukan lagunik

ta bere atzamarretan

urrezko ereztunik.

Amaika torre aizetan

egiten ebazan

eta amesetan beti

astia amaitu zan;

artean ikusi eban

bein baten errekan

galaiau, eta gero

Eleizan Domekan.

Eleizan aurkitu zan

Marigaz batera

zaldunau, ta ioan zan

atean atzera:

beren begi baltz biak

Mesa-arte guztian

euki ebazan Marik

iosita arpegian.

Mesea esandakoan

gelditu zan Mari

buruko oial baltzpeti

adi zaldunari:

gero urten ebanean

batuta mantua

galaiak emon eutsan

ur bedeinkatua.

Lagundu eutsan bidean

zaldunak etxera

eta pozik ioiazan

damea ta bera:

galaiak esan eutsan

maite maite ebala

eta biotza maitez

zaurituta eukala.

Erantzuna emon eban

dameak orduan:

galai guztiak dira

bardinak munduan;

aldia igaroten

berba labanakaz

ikusi oi dabezan

dama guztiakaz.

Ni zelakoa naizan

zuk ezaldakizu

ta nik bere eztakit nor

etezarean zu

nik zu etzaudaz maite,

eta zuk bere ez ni:

au da gauza ziurra

ez kendu ez imini.

Erantzun eban laster

Adonis ederrak:

neure berbak eztira

utsak, ez alperrak:

ni naz Don Juan de Bragas

botikarioa,

eta zeuk nai badozu

zeure nobioa.

Itandu ta iakizu

au alan etedan

nik bakit nor zarean

zortzi egun onetan,

eta nai dala bata

nai dala bestea,

gaur zortzi itxaroten dot

zure burubidea.

Alkarri agur eginda

ateak betean

doña Maria Chambra

sartu zan etxean:

oiala kendu barik

begiak dantzari,

esan eutsan guztia

doña Pepitari.

ZALDUNA ETA DAMEA

Bata bestean besoa artuta

kapa-barruan biak ostuta

ebilzan Bragas, eta Maria

      ianda aparia.

Etorrenean Marin atera

etzan sartuten barrura etxera,

–bakarrik egon, nai maiteagaz–

      don Juan de Bragas.

Gura izanarren sartu barrura

doña Maria ezeban gura

ikusi ezleizan biak batera

      Pepa ta bera.

Gabak ta egunak munduti berez

igesten dabe, ta aizea legez!

ez etorteko, ai! inos atzera

      lengo bidera.

Ezeban uste dama zoroak

ze antz eukiko eban bere geroak:

amoreak dau «gaurra» bakarrik

      ta eztau biarrik.

Alper egoan doña Pepita

bere begiak ondo idigita;

doña Maria zan buru arina

      beti bardina.

Baina ibiliarren ardura barik

ezeban inos egin kartarik

Pepita izan zan esateko artez

      Marian partez.

Eldu zanean uda-goiena

beti izentauta biak eukena

eskonduteko: ioan zan Bragas

      isilik igas.

Egun goiz baten zaldun zikina

ioian bakarrik bideti itxina

bere errirantza, zitalkeria

      egin da andia.

Bide eginarren egaz barriak

ezeban iakin doña Mariak

atso zar batek bere atartean

      esan artean.

Eta iausi zan larri bategaz

eta ezin kendu iakan ezegaz

ordu betean; ain zan astuna

      larritasuna.

Bere senera etorri-orduan

ain gelditu zan ilen moduan

ain zuri egoan bere arpegia

      zein argizagia.

Gero zirean bere gedarrak

eta zotinak, eta negarrak,

eta egotea alaz da larri

      gaisoa sarri.

Beragaz eukan Pepita beti

etxakala inos kentzen aurreti

batera zala bardin aiztea

      zein ama maitea.

Erabagi zan oneri esaten

Mari gaisoa ilun-antz baten

gonea eukala labur aurreti

      baina ez atzeti.

Erantzun eutsan Pepita ederrak

atrapetako gizon okerrak

etzala zoriz arma bakarra

      andren negarra.

Emakumeak bear ebala

estaldu beti biotz argala;

inok ezleien inos igarri

      barruko barri.

Don Juan de Bragas nastailetzarra

etzala izango zaldun bakarra

erne iakana, guzur-azia

      ereinda, egia.

Ezleitela ito ur azaletan,

bada egoala gogoraketan

zelan atrapau beti betiko

      Juan berba biko.

ASMOA

Gona luze ta laburra

bardinduteko da izurra

      eta ardurarik

      apurrik barik

estalduten da kazkea

iantzi ta mirinakea.

Guztiz da neke gogorra

damea bada lotsorra,

      agertutea

      tuntur-unea

eskondu baino lenago

garria baino berago.

Agaiti bada Mariak

eukazan ordu goriak

      ekialako

      ezetarako

dala munduan damea

bein galduezkero famea.

Estalduteko tunturra

esan bear zan guzurra

      Fragata baten

      uak ebaten

ioiala beste mundura

aide zar baten bornura.

Alan esan errian

ta alan inguru guztian,

      ta nobioak

      berba bakoak

alan iakin eban artez

kartatxu baten bitartez.

Etzan bigundu zalduna,

–izanik len ain biguna–

      berba guztiak

      ta agintsariak

urtu zirean, ai! berez

uretan gatz-garaua lez.

Onek gauzok ikusita

sutu zan doña Pepita

      alper ekian

      Ioanen errian

Maria eskonduko zala,

Bragasek ezekiala.

Emakumean agurra

tristea ta samurra:

      sikatu barik

      eukazan Marik

urdin zerutar begiak

ta bardin lagun guztiak.

Zaldi eder baten ganean

asi ebezanean

      erriko oilarrak

      euren gedarrak,

ioan zan damau etxeti

gizon bat ebala atzeti.

Sentidu-artean eguna

dama ederra ta laguna

      ioan zirean

      euren bidean

egin barik zaratarik

ez alkarregaz berbarik.

Etxetxu bat topau eben

aguna argitu baino len,

      nun atsagoten

      eta itxaroten

egon zirean gabari

zaldi-mutila ta Mari.

Iazo barik gauza txarrik

bati isilik eta bakarrik,

      ezleien asmau,

      eldu zan damau

bigarren egun-sentian

don Juan bizi zan errian.

Sartu zan etxe batean

itxaron barik atean,

      zaldi-mutila

      gizon isila

an egon barik begira

biurtu zan bere errira.

Etxe onetako Iauna zan

Abade bat, eta eukazan

      barri ziurrak

      Mari samurrak,

ze bear eukan beragaz

geldituteko izenagaz.

Guzurrean arerioa

zan beti Bikarioa

      eta gustura

      bere kontura

artu eban, zaldun Iaunari

emazte emotea Mari.

Don Juan bizi zan errian

inok ezer ezekian

      eta lotsarik

      apurrik barik

ebilen Bragas damakaz,

gazteakaz nai zarrakaz.

Urte erdi igaro baino len

ikusi eban karta baten

      Maria il zala

      eta itxi ebala

gauzak ta dirua ugari

bialduteko Pepari.

Mariena zan kartia

emon eutsena barria

      eta post datan

      esaten iakan

Pepitan izen barria

izango zala Maria.

Abade Iaunen eskuti

baina Pepitan buruti

      izan zan kartau

      ta alan malmuzkau

eben geroko zalduna

Iuaniko min gozoduna.

Komediaren azkana

laster izan bear zana

      ondo izateko

      eta egiteko

paper eukana ikasita,

etorren doña Pepita.

ESKONTZEA

Eldu zanean doña Pepita

Bragas bizi zan errian

Abadeagaz eta Marigaz

egon zan egun guztian

etxe-barruan, gauza guztiak

igaroten memorian.

Domekia zan urrengo eguna

ta ioan zan mesatara:

don Juan de Bragas Pepita baino

len ioan zan Eleizara,

ta alkarren adi egon zirean

aitu barik altarara.

Ezeban uste ikusi ebala

galantagorik zaldunak

alper buruan eukazan asko

neskatilak ta alargunak:

doña Maria bakar bakarrik

eta a zirean lagunak.

Orduan bere doña Maria

don Iuanek eban gomuta,

–dama galanta, zeinen damua

ariman eukan sartuta!–

–eta euki ebana bear zanean

bear etzanez aztuta!

Mesea amaitu baino lenago

biotza azi iakan berez

bere Marian lengosinea

a dama ederra etezanez:

burua okerra eukan gorputzak

biotza erabilen artez.

Urreratu zan etxerantzean

doña Pepita ederrari,

eta esan eutsan: nos etorri zan

onra emoten erriari;

eta beretzat izango zala

lagun egin dameari.

Erantzun eutsan doña Pepitak

ez artuteko nekerik

bada egoala atsegin barik,

eta naibagaz beterik;

lengosina bat il iakalako

Ameriketan gazterik.

Gogo azalduten ebilela, ta

bere naibagak aztuten;

eta zaldun bat ilteagaiti,

betiko ezpazan ostuten;

baina atarako ezebala nai

inor bere lagunduten.

Zalduna egoan dama ederrari

dudaz beterik begira;

su-koloreak urteten eutsen

nai ezebala arpegira:

baina barruko gogo ta asmoak

iakiten errez eztira.

Iru minuto igaroezkero,

Bragasek dama ederrari

esan eutsazan berbak emonak

bere lengosineari

zeinek ez eban astirik izan

itxaroteko berari.

Baina Maria guztiz maitea

il zala leku urrunean

ezebalako nunbaizt bornuan

inor euki gaitx-unean

ta ordurik ara biotza eukala

gaiso bakartasunean.

Atan amaitu zan lenengoko

gazte bien berba-aldia

baina don Iuanek atrapau eban

laster amodio andia

eta lengoa baino andiago

zan biotzeko zauria.

Pepitak berba gozotxuakaz

sututen eban geiago:

bada minagaz Maria baino

izaten zan labanago:

baina asmo txarrik zundau ezkero

aitza baino gogorrago.

Don Iuan gaisoa egon zan laster

amoreagaz suturik;

eta damea zan lez arria,

egiten iakan bururik;

ta alan beragaz eskondutera

erabagi zan itsurik.

Damean ordez etzan aurkitu

eskonduteko bainarik

ezpada izango zala eskontzea

eguna zabaldu barik

igaro ezleien doña Pepitak

erbeste-errian lotsarik.

Zapatu baten ioan zirean

Abadea ta Maria

albotikoak ta mutila,

isilik garda guztia

agertu barik eguzkiaren

zeru goienera argia.

Don Iuan batu zan beti betiko

doña Maria lenagaz:

eta besoti ioiazan biak

inos ez lango pozagaz:

emakumean izena ioian

garbirik eskontzeagaz.

Etxean sartu zireaneko

Maria gelan sartu zan,

nundi urten eben dama eder biok

bardin iantzirik ta batsan

eta gizona etean asi zan

zeineri eskua emon eutsan.

Abade Iaunak arilduta eukan

mataza naste guztia,

eta esan eutsan nor zan Pepita

eta nor andra barria,

zeinek ondo eukan irabazita

orduan eukan zoria.

Isil isilik don Iuan egoan

bere artean gogoketan

baina Mariak euki ezebalez

inos errurik ezetan:

ezagutu eban orduan zala

zorioneko benetan.

Urrengo astian etxeratu eban

semea doña Mariak

eta beragaz sartu zirean

etxean zori guztiak:

adierazoten dagozan legez

urrengo kanta eder biak.

DON JUANEK

Zaldun gazteak! emen nago ni

zuek lez zaldun nintzana

gaztea aberatsa ta gauza aunditzat

neure burura neukana.

      Erri askotati zorien bila

      zabilzen gazte zaldun ederrak

      eskondu-artean izango dira

      zuen urratsak alperrak.

Mitxeletak lez nenbilenean

zoroik lora-inguruan

lirio baten usain gozoa

gelditu iatan buruan...

      Erri askotati...

Lo sor txar batek ezereztu eban

neure usain gozo laztana:

baina arrezkero, ai ze zoria!

barriz eldu da neugana.

      Erri askotati...

Orain betiko glorian nago

neure lirio ederragaz

zeinen usainak beti iraungo dau

amaitu barik leiagaz.

      Erri askotati zorien bila

      zabilzen gazte zaldun ederrak

      eskondu-artean izango dira

      zuen urratsak alperrak.

DOÑA MARIAK

Neure zoria kantau bear dot

seme maitean ondoan:

bere aita lazatan neure biotza

beti eukiteko gogoan.

      Dama gazteak, senar-gureak

      euki ezeizuez biotzak samur:

      ze atrapetea gaitz da famea

      egiten badau bein agur.

Egun baten nik ikusi neban

Apolo lango zalduna:

bakarrik bera laster izan zan

neure Iaun eta kutuna.

      Dama gazteak...

Aize txar batek eroan eustan

neuk iakin barik goiz baten:

betiko etezan neure errenkurak

eztira errezak esaten.

      Dama gazteak...

Neure senarra dot, ta beragaz

bizi naiz naibage barik;

neure amorea erakutsiarren

eztaukadala lotsarik.

      Dama gazteak, senar-gureak

      euki ezeizuez biotzak samur:

      ze atrapetea gaitz da famea

      egiten badau bein agur.

GIZON BAKARTSUA

Santa Katalinako

gaztelu zarrean

gizon bat ikusten da

goiz ta arrats-aldean;

gau-txori zorgina lez

ermita inguruan

berez erneko aizea

darabil buruan.

Aserratuta aldago

gizon guztiakaz

bada ezta batzanduten

inos gizonakaz:

inor ikusten badau

an asten da mur, mur;

ta iges egiten deutso

esan barik agur.

Baina inor ezpadakus

ikusi da egoten

neska doiazanakaz

leixiba iagoten,

eta nor ezta gizona

berbaz eztoiana

irribarreka pozik

neska batengana?

Iaungoikoak daizula

egun on bat emon,

neska galanta zagoz

beti lez Mari Anton.

Nunbaizt neskeak eukan

gogoa tristerik,

ezebanean egin

entzunda barrerik.

Zelan zagoz, Mari Anton,

umore ona barik?

ezteutsu senargeiak

bialdu kartarik?

odai baltz daukazu gaur

zeure zeru argian?

esna autsan gizonak

bigarren aldian.

Eztaukat orregaiti

gogoa gaisorik,

ze asko dago Mundakan

senargei bakorik:

neure ama, atso tximurra,

zorgin-landarea

da apurtuten deustana

biotz-koilarea.

Esan deutsat goizean

epel nagoala

ta bost gona azpirako

bear dodazala

ze orain mutil gazteak

eztauke gogorik

andrarik artuteko

mardotu bakorik.

Egin deutsadaneko

neure amari eskea

kotxeru bat eginik

asi iat kezkea,

berezian erneko

sarta ziorragaz

atze ta aurre neurtuten

indar guztiagaz.

Ez barruko gonarik

ez mirinakerik:

neure biotza daukat

naibagaz beterik;

ta au ezpada bizia

galduteko lana,

ezpedi andiagorik

etorri neugana.

–Argal ta lodiakaz

egiten bakea

agertu zan mundura

bein mirinakea;

ta ordurik ona dabil

orain bai ta orain ez

lenengoko zeruan

ila ta argia lez.

Iantzita emakumeak

mirinakeagaz

dirudi Birjina bat

magal zabalagaz:

ta mirinake barik

Fraile kokot-motsa

edo Abade edo Monja

artazi-zorrotza.

Mirinakea ona da

eta ondo deritxot

baina Amak eztau gura

ta ezin zuritu dot;

mokortxu zorrotzakaz

mardotasun barik

eztago gaur Mundakan

ni legez neskarik.

Banago ioateko

erriti kanpora

baina ezin ioan neite

biloizik inora,

ezta zori gaiztoa

ta ezta dolorea

asetan botatea

gazte-denporea?

Ai betikoa ezpalitz

Aman matrakea

laster egingo neuke

nik mirinakea

mutilak eztabenez

gura neska epelik

Ailikak deust esanda

zer egin neian nik.

Onek gauzok esanda

euren bakarrean

gizona bakartu zan

gaztelu zarrean:

Neskea agur eginda

ioan zan etxera

ta iluntzean Ailikan

zentzuna artutera.

MUNDAKAKO ARRAIN SALTZAILAK

Las hembras de Mundaka

loiako gau motsak

para cortar traseras

artazi zorrotzak,

se instalan en Congreso

arratsalde erdirik

y hablan y hablan y tienen

eskuak geldirik.

Para hombres sus maridos

alper dira emonak

ellas son en sus casas

andra ta gizonak:

hombras en casa y fuera

nagosi izateko

y hembras cada dos años

sein bat egiteko.

Son reinas de borricos

lepo zaurituak

burros por su desgracia

biraoz atsituak,

prendas muy albardadas

sartean lagunak,

vecinos de Palermo

organo auspodunak.

Una sesión de Cortes

dirudi loieak

bulla, mociones, riñas

ta iraun aserreak.

Inspira la costumbre

andra onei biraoak;

lo mismo que a los hombres

tabernako ardaoak.

Calmadas las pasiones

iaiota bakea,

anota el secretario

bakoitzan ordea:

unas pagan; pero otras

doaz pagau barik:

Elespuru es quien fía

ta eztago ardurarik.

Al cargar los borricos

dabilz katuak lez,

y luego van con ellos

berbaz ta gedarrez

unas hacia Gernika

Busturiti gora

y otras hacia Bermeo

eta andi Bilbora.

Mascullan el Rosario

astoen atzeti

y cuentan brujerías

baina entzunak beti;

y aprecian a su gusto

erriko mutilak

hombres, mujeres, niños

eta neskatilak.

También pasan revista

Bermeoko neskai

a sus vestidos huecos

eta itxasmutilai.

Y duermen caminando

eta eztira iausten

y dejan algún burro

ta eztabe ikusten.

Cuando sienten la falta

astoren batena

pasan listas parciales

euren astoena:

el aya del perdido

atzerantza doa

rezando y preguntando

nun aldan astoa.

Pregunta, busca y le halla

bedar iaten gogoz

y con fisga le dice

barrabasa! or zagoooz?

le descarga cien palos

erruki bakoak

ella echa juramentos

ta uskarrak astoak.

La caravana sigue

baina alan nos baten

entran en algún punto

ur sutsua edaten;

allí se les reune

atzeko laguna

el burro que no ha sido

bideko loduna.

Hay varias sociedades

preskeren artean

y otras que a nadie quieren

aurakaz baltzuan:

estas pierden o ganan

eurentzat bakarrik

y por dicha no tienen

nori egin gedarrik.

Pero las que comercian

laguntasunean

marchan con jornaleras

astoak gaubean:

y hay una que recibe

arrain bialdua

y a cómo es en el puerto

besperan saldua.

Carta verbal entregan

alogerekoai

y a veces bien contado

dirua bere bai

Y van con el pescado

eta ain dira zurrak,

que venden en la plaza

arrain ta guzurrak.

Las que van por los pueblos

arraina salduten

gracias a su destreza

eztabe galduten;

prestidigitadoras

al daien lekuan

si ven algo de bueno

laster dabe eskuan.

Cuando de vuelta llegan

Mundakako errira

los burros van a casa

kalera begira;

sus dueños no se inmutan

badatoz bizirik,

que traigan o no traigan

lepoan zauririk.

Al momento que dejan

kortauta astoak

van a rendir el viaje

alogerekoak:

y dado, y recibido

euren alogera

a casa se retiran

zerbait artutera.

Las socias tienen junta

euren baltzukoa

balance minucioso

orduraartekoa:

se riñen y perdonan

Iaun baltzan aurrean,

sus riñas siempre tienen

bakeak urrean.

El inmediato día

doaz bi batera

a solventar la cuenta

Elespurunera:

el que liquida siempre

arin, garbi, ta artez,

como mejor las venga

guztia nai astez.

Isabel y Fernando

ta Napoleon biak

los Carlos y los Luises

zarrak nai barriak

y hasta Pepe Botella

mosu prantzesagaz

van a saldar la cuenta

euren urreagaz.

Para aclarar las cuentas

euren artekoak,

y pasar unas horas

atseginezkoak;

meriendan todas juntas

ta dagoz edaten,

hasta que ven dos luces

argi-leku baten.

La Bolsa de Mundaka

dago loi-etxean

y el banco de comercio

Elespurunean:

Ellas viven del fresco

ta senarrak peskan:

si ellos quieren ser hombres

oilo dira erreskan.

ZORTZIKOA

Nai dozula Frai Jose

zortziko barria?

beste oin bat iminita

or daukazu erdia:

bost oin daukadaz laster

onegaz dira sei:

eta orain zortzikoa

osorik neurtu lei.

BERMEOKO ASTODUNAI

Las mozas de Bermeo

arraina danean

beben medio chiquito

arnasa batean

y si no hay ningún hombre

Zangurrungunean

a dos medios chiquitos

iarrita ilunean.

Bajan luego a la loia

erdi idil-ostuka

sobre quien dice mío

dabilzaz burruka.

Unas cargan en burros

arrain-sama andia,

otras en sus cabezas

al daben guztia.

Suelen ir por lo chopos

ilun-nabarrean

preguntando si llevan

argirik aldean

apenas a Emerando

elduten direan

van a beber dejando

astoak bidean.

Después de beber salen

barreka ta pozik

en un pie un zapato

bestan ortozik:

como ninguna ha estado

astoak iagoten,

estos no se detienen

inori itxaroten.

Muy luego les alcanzan

ta doaz batera

cantando errderakadas

Mungiati aurrera;

a Pepe el cadenero

nai leuke malmuzkau,

pero él les quita un burro

artuten ezpadau.

Las de Mundaka en Derio

nai gazte nai zarrak

acallan en la venta

urdaillan negarrak;

pero las Bermeanas

arin doaz ta artez

si en Galbarriartu no hacen

Emerandon legez.

Rezan en agurleku

leitu ta musturrak

y arreglan a su modo

geroko guzurrak:

juntas y  juntos bajan

Begoiñati bera

para entrar en la Villa

guztiak batera.

Una de entre ellas sale

emakume isila

y va a una fotería

ogi baten bila,

porque es de las fresqueras

betiko ekandua

a sorbos de aguardiente

argitu burua.

Descargan en la plaza

gedarrez astoak,

allí son las reyertas

an dira biraoak.

A engañar a la gente

guztiak dagoz zur

y a la que compra dicen

zazpi mila guzur.

Si acaso no pudiesen

saldu era onean

guardan para venderlo

biaramonean;

suben al medio día

kapoian etxera

a comer lo que quieren

ta ardaoa edatera.

A la vuelta no paran

Mugiara-artean

donde se juntan todas

Mari Batxinean:

ellas comen y beben

astoak ezer ez:

para pagar la cuenta

dabilzaz negarrez.

En Enterando sacan

ujuju gogorra

pagando al mismo tiempo

lenagoko zorra

dos docenas de sorkis

bost ilebetean

han robado a Benita

guztien artean.

Principian en la cuesta

egurra batuten

porque sino recojen

eztabe apalduten;

roban en cualquier parte

dagozan lekuan

cosas que valen poco

udan nai neguan.

Y van por Laubidieta

oinaztarria lez

cantando cuando ganan

galduta negarrez

Esta la vida andante

Bermeoko andrena

y el no fiarse de ellas

gauzarik onena.

ZELO BATZUK

Ara Anton Goikoetxeko

neure nobioa:

izango nozu ziur

zeure arerioa,

inos ikusten badot

Domekan lez plazan

zeuk atara, ta zeugaz

Mari Iesus dantzan.

Zeuretzat nagoala

dago zaratea

ta alan izan daitean

gura dot berbea:

mutil galanta zara,

eztaukazu parrik:

baina gura zaitudaz

neuretzat bakarrik.

Asko dozu neulango

neska bat bakarra;

izan barik erriko

guztien oilarra:

neurea zareala

dinozu berbakaz,

ta emon dozun berbea

ziurtu eginakaz.

Laster urte bete da

neure gurasoai

baia kendu zeutsela

ta neuri ere bai:

ta inok egin eztaidan

errian burlarik;

eztot nik, Anton, gura

gelditu zu barik.

Mari Iesus da neska

lotsa andi bakoa

eta ni beti izan naz

damealakoa:

a andiago izanarren

guzurrak esaten

ezteust irabaziko

Anton maite izaten.

Ogei urte daukadaz

oraindino aurreti

eta Mari Iesusek

beste amar ganeti:

izanarren gozoa

oiloan saldea

askoz bere obea da

iateko oilandea.

Ezeizu Mari Iesus

inos zirikatu

nai badozu lengoa

daizudan parkatu:

erdu gaur arratsean

bakarrik geurera;

beti egon ezkaitezan

atzera ez aurrera.

Eskondu bear dogu

eta laster, Anton;

eztot gura geiago

nagoanez egon:

bizi gaitezan, Anton,

eskonduta bakez

edo urratuko zaitut

Maria nazan lez.

IV. KONDAIRAZKOAK

EUSKALDUN BAT

Emen nago ni tristea

galdu ta eskubidea

      kartzela baten

      alak esaten

daukadazanak ugari,

neure gogo larriari.

Neure lenengoko argia

zan euskaldun eguzkia

      Ama maitea

      zan emaztea

gizon beargin ta onena,

errian zan zintzoena.

Ume nintzaneko egunak,

danak alkarren lagunak

      ioan zirean

      euren bidean

beti betiko lekura

ez etorteko mundura.

Amar urte neukazala

iakin zan Errege il zala;

      enekian nik

      asiko zanik

agaiti guda-kezkea,

ez gitxi zer zan gudea.

Asi zan ordu txarrean

erritar utsen artean:

      erbestekoak

      euren asmoak

eukezan gu sututeko,

ta erria zapalduteko.

Amaika orduko euskaldun

neuk nebazanak ezagun

      gazte zintzoak

      ta erru bakoak

gurasoentzat galdu dira!

ta erriak?... zorren azpira.

Egon leitela bakean

baso-mutilen arteen

      Aita ibili zan

      Lartaunen gisan

beti guztien aurreti,

zauri barik baina ez beti.

Apurtuta iztar-azurra

io eban bein atzerantz lurra;

      eta arrak iaten

      berezi baten

kristinau legez il zan

ta umezurtz gelditu nintzan.

Noizbait egin zan bakea

bake lotsari bagea

      baina Ingalaterrak

      alango gerrak

badoguz Iaunak emonik,

eztau eukiko gizonik.

Ai Ama triste neurea!

nun zan laguna zeurea?

      galdu zenduan,

      baina munduan

daukazu seme kutuna

izatea zor deutsuna.

Amazazpi urte daukadaz

gorputz ta osasun onagaz

      ta itxasoetan

      gaur ontzietan

irabazten da geiago

eta aberastu lenago.

Eldu zan laster eguna

neure Amantzat iluna

      zeinen goizean

      ioan ginean

euskaldun portu batera,

ontzi bat bilatutera.

Fragata eder bat egoan:

Habanarako gogoan:

      ontziratu nintzan

      morroian gisan,

ta berrogei egunean

Habanara eldu ginean.

Ontzien armadoreak

Bizkaitar gizon nobleak

      euren etxean

      almazenean

kapitanen esanagaz

artu nenduan pozagaz.

Habanan neukan bizia

zan amak irakatsia:

      goizean iagi,

      ez belu ez nagi,

mesea entzun ta gosaldu,

gero lekua zabaldu.

Izena artuta bertati

ioan nintzan Habanati

      salgeiagaz

      ta ugazabaz

batera Vera-Cruzera

beste etxe bat imintera.

Itxi nenduan bakarrik,

ta eneukan ekandu txarrik

      mutil gazteak

      ezik bageak

neu lez burua ikusi lei

irabazten euneko hogei.

Nintzan Amagaz aiztu,

ez inok ori sinistu;

      eun ogerleko

      lenengo urteko

azkana ain laster eldu zan,

etxera agindu nebazan.

Gero boskarren urtean

eneban inor artean,

      etxeko kutxan

      dirua bazan,

eta sarritan Amari

bialdu neutsan ugari.

Egoten ginean sarri

euskaldunak guztiz larri:

      eldu zirean

      ordu txarrean

Cuernabakako malantzak,

Españolentzat garratzak.

Bariaku-gau batean

eldu iatazan atean

      soldadu batzuk,

      igonda zeintzuk

lotu nenduen sokakin

gedarrez: muera el Capuchin.

Ordurik ona kartzelan

bizi naz eztakit zelan:

      sarri ta askotan

      daukat gogotan

kendu baleuste bizia,

ain daukat bizi larria!

Espainiako Konsulak

alper daukaz gure ardurak,

      Mexikon eztau

      ezer alkantzau

ain dauke España gitxitzat

ze euren buruak anditzat.

Neure ana biotzekoa!

Nun dozu orain Iaungoikoa,

      alkantzetako

      semeantzako

zeuk euki zendun indarra

il iatzunean senarra?

AINTXIÑARIK ONA!

Biztuko balitzete

orain Iaun Zuria,

ezagutuko eleuke

gure gizaldia;

ordurik ona egin dau

mundu zarrak bira,

len goian egon zana

etorri da azpira.

Erakusten zirean

lenago arpegiak

orain baina gabiltzaz

maskaraz erdiak:

aiztuta bizi gara

euskera gozoa:

eztogu ezagututen

lengo Iaungoikoa.

Erromako gudari

zar eta gazteak

ona etorri iakuzan

ezarten kateak,

luganakaz egozan

gogor Gaztilburun:

baina bota zituzan

euskaldunak urrun.

Ia mila urte gero

Leongo Infantea

etorri zan Bizkaira

botarik plantea

etzala geldituko

libre Bizkaitarrik

ezpata eta dardakaz

azpiratu barik.

Orduan Iaun Zuria

eta Iñigo Eztigez

aguak eta gizonak

ta mutilak aurrez

urten eben batera

biotz sendoakaz

neurtuten Leondarrak

makila-puntakaz.

Uribe ta Markina

Orduña ta Orozko

Balmaseda ta Arratia

mutil da morrosko

santzoka eldu zirean

Padura-ganera

burdina-makilakaz

Godoen aurrera.

An izan zan orduan

Titanen gudea...

goitu eben euskaldunak

nok dauko etea?

Leondarrak galduta

euren nagosia

mendirik mendi igeska

gorde eben bizia.

Arek bai zireala

mutil ta gizonak

egun pare bakoa

Bizkaiari emonak!

Erriaren izena

aldakuntza baga

guda au gomutateko

da Arrigorriaga.

Ordukoak zirean

zintzo Bizkaitarrak,

inok goitu ezebazan

munduan bakarrak.

Bizkaian iaio ta azi

euskaldunak danak;

euren legeakaiti

ilgo zireanak.

Nun dira orduko gizon

geure Patriarkak?

nun txapel punta zorrotz

txartez eta abarkak?

etzan mando burdirik

gizaldi aretan,

nagosiak ebilzan

zaldien ganetan.

Bizkaian egin dira

bide laun zabalak

bertora sartuteko

ekandu zitalak:

orain gagoz egiten

burdina-bidea

Fueruak igesteko

bear dan atea.

Len bizi zireanak

pozik baserrian

orain zorrak egiten

bizi dira urrian:

lengo asabaetxeak

dagoz utsik da otzak;

inor eztala bizi

ezpada gabontzak.

Nun dira bizkaitarren

iaketxu laburrak?

nora basoetako

iges dabe egurrak?

areitz ta egurrak saldu

ta erosi gabanak

onetan dagoz gaurko

gizonan ioranak.

Gaur dabilz Bizkaitarrak

mando burdietan,

zetarako da indarra

euki belaunetan?

preso gabilz burdian

zarrak ta gazteak

aintzinako Bizkaiko

gizonen semeak.

Parisen erneten da

moda bat astean

sustraiak dituzana

laster geure artean:

zeinbat diru daroian

urtean kabuan

gure artei modeak

eztaukat buruan.

A la Franzesa berba

A la Franzesa ian

A la Franzesa iantzi

A la Franzesa edan:

Euskalduna gorputza,

Prantsesa arimea

au da len esan dodan

geure mazkarea.

Guztiz azpiratuta

Ingelesak gaukaz

geuri egiten deuskuzan

zitalkeriakaz;

ogeta sei urtean

dogu adiskidea

beti emoten deuskuna

galtzeko bidea.

Au da bizi modua

orain daukaguna

lengo gizaldietan

etzana ezaguna;

ezta gurasoak lez

oraingo gizona

munduak bira egin dau

aintxinatik ona.

SANTO DOMINGO TA ESPAIÑIA

Milla zortzireun eta

irurogei urte

igaro, ta urrengoa

doiala dot uste,

ta laugarren ilaren

seigarren eguna

amairu ordutan argi

gaur egin deuskuna.

Etorri naz Bilborantz

Algortako aldeti

Ibaizabal-ganean

dagoan bideti,

neugaz bakarrik berbaz

gaubeko amarretan

zer ginean munduan

lengo aldietan.

Lutxanako zubirik

Deusto bitartean

batzar bat ikusi dot

Nereiden artean:

bat egon da lumazko

aro ederragaz,

besoak apaindurik

perlaz da urreagaz.

Ibili da mosuka

danai arpegian

eta artuten eurenak

bere bekokian:

mosuak amaituta

iarri da arri baten

ta irribarreka asi da

besteai esaten.

Ibaizalgo Ninfa

euskaldun maiteak

eta lenago legez

gaur adiskideak;

barri gozo bategaz

nator zuekana:

oraingo gizaldian

inon iazo eztana.

Naz Santo Domingoko

Nereida gazte bat

eta Ozamako errekan

gela eder bat daukat:

amalau egun dira

nik urten nebala

ta inon atsagon barik

etorri nazala.

Ozama ta Ibaizabal

erreka izentsuak

lengo iru gizalditan

zirean bitsuak:

au zan merkatarien

goi bien argia,

ta Ozama Amerikako

eguzki barria.

Orduko aldietan

gomutetan gara

zeinbat ontzi ioiazan

Bizkaiti Ozamara:

guk artuten genduzan

Bizkaiko burdinak

ta Ibaizabaleri emon

urre zati zinak.

Artuten genduzalez

orduko egunetan

gauza guztiz ederrak

emengo ontzietan,

bialduten genduzan

bana banakoak

perlak, apainduteko

Ibaizabalgoak.

Baina gizaldi onetan

geldika geldika

Gaulo Sajoi labanak

il dabe Amerika:

Santo Domingo bere

len zana zerua

baltzakaiti erkindu zan,

–Gauloak errua.–

Eta Sajoi bizkor

baltzak sututeko

gizon zuri prestuak

azpiratuteko!

gizon baltzen menpean

seme Pelaionak!

Nun da sajoirik onei

iminteko gonak?

Españolen semerik

inok eztau goitu

gudan makaltsunak

inos eztau loitu:

alan erakutsi eben

Dominikanoak

beti beti goitu ta

baltz Haitianoak.

Alper zirean asko

ta zuriak gitxi

onek inos ezeben

goitu barik itxi.

Seireun Dominikanok

armindu ta garratz

bein imini ebezan

amabi mila baltz.

Goiturik baltzak beti

nagosi zuriak;

libre izan dira gero

gizon eta erriak

inon ardura barik,

–eta ezta guzurra–

nai dabena egiteko

euren Taldelurra.

Agaiti orain Martian

Don Pedro Santanak

agintariak, eta,

–berba baten– danak

gogoz zin egin dabe

euren nai izatez

Espainiar izateko

len zirean legez.

Eta artu dau Santanak

guztiau entzunda

bertako Erreginatzat

Isabel segunda:

orduan kantau doguz

Ozamako Ninfak

lengo aldietako

la, si, do, re, mi, fak.

Au da Santo Domingon

iazo dan guztia

ta zelan dan España

alderdi zuria:

Ninfak eta gizonak

gagoz gaur pozturik

Espaniagaz betiko

len legez baturik.

Biba Isabel segunda

ona baino obea,

Isabel lenengoan

birloba noblea:

alper biziko gara

askoz urrunago;

ezta Erregina izango

emen maiteago.

Nun da munduan beste

Santo Domingorik?

nun dago badia bat

Samana langorik?

nun artzen da Amerikan

an lango kaferik?

nun dagoz gaur mendiak

ain basoz beterik?

An artzen da azukrea

ta ugari kakaoa

eta saltzeko dago

bertan tabakoa,

miak dagoz ugari

artzen da algodoia:

eta merezi leuke

Antilen koroia.

Iaunak len emon eutsan

lenengokoari,

ta biurtuten deutso

gaur bigarrenari:

onak... zan ta dalako

Isabel bitzuak:

eztabe au sinistuten

fede bako itsuak.

Viva Isabel segunda

urte luzeetan

Viva Santo Domingo

lengo legeetan...

Viva viva esan dot nik

eurekaz batera

eta iges egin dabe

neure gedarrera.

Gelditu naz ni pozik

erreka-ganean

ain barri gozatsua

iakin dodanean:

baina bear izan dot

eregi pausua

urrun egon dalako

gaubeko lekua.

Eldu naz geldi geldi

ta bakar Deustura

neure arreba maite bat

bizi dan lekura:

eta elduta bertati

asti apur baten

bertsoan imini dot

entzun dodana len.

DEUNGAK

Deungak dabilz gaur munduan

eurak nai daben moduan

      onai guztiai

      ill ta biziai;

onei... aldabena ostuten

ta arei... izena kenduten.

Deungak eztauke Erregerik

Iaungoikorik ez legerik,

      ez eta zerurik

      ez inpernurik:

nai dabe ondo bizitea

ta gorputzagaz iltea.

Deungen nagosi izatea

da iazotea katea:

      katea urrezkoa

      ta arantzazkoa;

zeinen gauzarik onena

da gutxi irauten dabena.

Deungak euren batzarretan

dagoz gaubeko orduetan

      iminten planak

      gauzonak danak,

bildur barik kenduteko

eta on guztiak ilteko.

Londres deritxon erria

da gizon deungen abia:

      orain ta beti

      ango legeti

bardinak dira gizonak

munduan deungak eta onak.

Iakinik daukaz deungeak

Inglaterrako legeak,

      eta Inglaterrak

      gizon okerrak

beti bear dabezala

azpiratuteko argala.

Ingeles idun-sendoak

danak baten antzekoak

      edo bateti

      edo besteti

dabilz mundua argituten

eta bazterrak ostuten.

Asko egin dabe aleginik

Sizilia beretu ezinik

      ez guzurrakaz

      ez iraunakaz,

ezin izan dabe atrapau

Maltak alper urrean dau.

Napolestarrik geienak

Errege maite ebenak

      guztiz bakean

      bizi zirean

pozik euren zoriagaz

eta eskubideagaz.

An etzan urkamendirik

zutik ilteko bizirik,

      petxu txikiak

      ta kontu argiak

egozan inon ez legez

ain ebilzan gauzak artez.

Egun deungaren batean

sartu zan euren artean

      pausu pausuka

      ta isil ostuka

gizaldi onetako argia

munduen erregarria.

Tximista onegaz suturik

gerta zirean itsurik;

      eta Frantsesak

      eta Ingelesak

puztuten eben jentea

ondatuteko Erregea

Bi barik iru gaur dana

bat zanen loba laztana

      dago iokoan

      bien ondoan

barateru bat eginik

zerbait arrapau ezinik.

Barateru onen asmua

da azpiratu Aita Santua,

      gaur bere amesak

      dira ezer-ezak;

alper daukaz iru txakur:

Victor, Giussepe ta Cavour.

Giussepe txartes-gorria,

bizar-eskira egosia,

      itxas-lapurra

      lepo-makurra

gudari zarren aurrean,

baldin badaukaz urrean.

Cavour, Victorren begia,

Palmerston sutugarria

      Rusell, Mazzini,

      Pocrio, Cialdini

ta Akakof bioztsua

ugazaben lengosua.

Dabilz guztiak batera

Pio Nono ondatutera;

      barateruak

      daukaz erruak,

ta Aita Santuak bere bai,

bakarrik zanean Mastai

Galdu dituez erriak

Italiako guztiak

      deungak ganeti

      oi dalez beti,

orain dabilz zoraturik

eginda legez bururik.

Baina Fedean argiak

infernuko ate guztiak

      goituko ditu

      eta gitxitu

Luzbelen otsein zatarrak

ta gaur daukazan indarrak.

Buonaparte Iaun andia

munduen itzalgarria

      il zan aitz baten

      birao esaten

egon etzalako beti

mundu guztian ganeti.

Deungen azkana armina

izaten da ta bardina;

      eldu baino len

      asten dira emen

igaroten zori txarra

eta ezta au mundu bakarra.

PIO IX TA NAPOLEON III

Idia lotuten da

sudumitzetati,

eta lotu bear da

gizona berbati:

betatuten ezpadau

berba bein emona,

euki lei antz andia

baina ezta gizona.

Eztauke biotzean

Adantar guztiak

kolore batekoak

odol iturriak:

batzuk urdinak dauke

besteak gorria

Adan ta Ebanganik

danai etorria.

Adan zaldun barria

Eba galantagaz

birritan eskondu zan

bietan beragaz:

lenengo Paradisuan

Iaunaren aurrean

piztiak lekukotzat

agozala urrean.

Kain gorrien Aita

bigarren eskontzan

egiunea egiteko

eskribau izan zan:

Abel arreba bigaz

egoan testigu

eta zelan iazo zan

gaur gitxik dakigu.

Bigarren eskontzako

seme nagosiak

urdinak urten eben

besteak gorriak.

Eztakit zelan baina

errian errian

gorriak egon dira

urdinen azpian.

Baina gorriak dira

gaur argi-mutilak

ta agintari izateko

guztiak abilak.

Ikusten dabenean

burua agintari

urdina emoten deutse

odol gorriari.

Au da esatea ziur

eta berba baten

gorriak dagozala

guzurrak esaten:

eta inok bere eztauko

zetan miraritu

alako gizon asko

ikusten baditu.

Agindu nai dabenak

dakuskuz labanak

eta gero urdinduta

berba iaten danak:

opaten dabena da

aginen kanpoti,

oso irunsteko gero

samean zuloti.

Frantzesen nagosia

egun birik baten

ikusten da berbea

guzurrakaz iaten:

baketsua dirudi

ta urdina berbetan

eta da oinaztarria

asmo gorrietan.

Kristinau ona dala

esaten dau sarri

eta kristinau onak

darabilzaz larri.

Turkoen iagola ta

Ingelesen lagun

bere fedean sua

egiten da ezagun.

Seme gazte bat dauko

bere Amalakoa

Mastai Aita Santuen

besoetakoa:

alan izanezkero

alkarren aideak,

Bonaparte zergaitik

ezta adiskidea?

Osbeak Pio bat

eukan zapaldurik,

lobeak orain dauko

beste bat saldurik:

Bonaparte bat aundi

munduan badago,

eztau nai bera baino

inor andiago.

Bonaparte labanak

eraginda kartai

azpiratu nai eban

Iuan Maria Mastai:

gozorik esanarren

Aita Santua! Truk!

Onek erantzun eutsan:

ezin ginaike guk.

Gudan ta guzurrakaz

asi zan orduan

aintxina bere osaba

asi zan moduan:

bietarako eukazan

lagunak txoriak

eta lotsabakoak

nagosien biak.

Lonbardia Toskana

Parna ta Modena

eta Kapa zati bat

Aita Santuena:

atrapau zituezan

Frantzes ta Sardoak

matsdui eder bateko

lenengo mordoak.

Gorri gorriak bere,

plaga betikoak

ara ioan zirean

mundu guztikoak:

ta gero diruagaz

bideak laundurik

santa baten semea

botaten Tronurik.

Aita Santuak eukan

Frantzes Jenerala

Lamoricier andia

gudari kabala:

Afrikan ta Parisen

Cid andiak legez

imini ebazana

gizon deungak artez.

Eukazan gudari onak

onak baina gitxi;

asko asiten ezeutsan

Bonapartek itxi,

Bonaparten asmoak

beti lez nobleak!

osabeanak baino

inos ez obeak!

Alan guzur bategaz

nai eban faltsoak

Lamoricier itsutu

il eien Sardoak:

lapurrak dagozalez

gordeta bidean,

amasei bakoitzentzat

agertu zirean.

Lamoricier nobleak

ikusi ebanean

gudri-sarda andia

eukala ganean,

esan eban barreka

Sardoai begira:

gorrien borreruak

asko... gitxi dira.

Bidea idigi daigun

Anconaragaino

alper elduko ezkara

guztiz gitxi baino.

Biba Pio Santua

Aita ta erregea...

iagon beti ona legez

sendoen legea.

Asi zan arma-sua

askok io eban lurra;

sardoak estaldu eben

geldika bildurra,

Lamoricier aurrera

bereakaz beti

ioian, asko doian lez

adiskide-arteti.

Arma-sutan sartu zan

gitxigaz Anconan

onak lez il zirean

asko, ta Pimodan

Bonaparten ganera

odol iturri a

su biurtuta iausi

daitela guztia.

Gudari onak Anconan

ezeben balio,

Ingelesa eukelako

euren arerio.

Lamoricier nobleak

galdu eban Ancona;

ezeban baina galdu

betiko izen ona.

Orduan Pio Nonok

Errege Sardoa

Napoleonen lagun

mustur bizardoa,

ezebalez urten nai

ebilen bideti

atara eban kanpora

Eleizako ateti.

Kapela Santuaren

bigarren koroia

galtzeko izan ebazan

Niza ta Saboia:

izena kenduteko

ona zan tratua;

baina poz gelditu zan

Esau bizartsua.

Guzurrakaz nastauta

gaur egun arminak

Mastairi emoten deutsaz

Bonaparte zinak:

il artean da bata

Fedearen buru

bestea inos Tronuan

eztago seguru.

Ez ardurarik euki,

isildu negarrak;

ze igaro arren fedeak

orain egun txarrak,

Fedea da mundura

Iaunak ekarria

goituteko munduan

beko Iaun gorria.

CASTROKO ABANTARIARI

Iru aupada egin dira

ta euren durundua

erriz ta itxasoz dabil

beteten mundua:

euskerazko durundu

beti lez zolia

isilduko dabena

Castroko txoria.

Onen kanta gozoak

bete beterik suz

entzuteko lekuan

berera euki doguz:

baina daukaguzalez

belarri ziurrak

etxakuz arimara

eldu auren guzurrak.

Nun dago Lekeitio?

nun dago Ondarroa?

nun da Bermeotarren

kalako santzoa?

onek azpiratuta

Garcia Gutierrez!

inos ikusi eztira

ta ezta ikusten errez.

Trobadorean Aita

Parnasoko argia

Taliak bularrean

maiterik azia!

Zelan siniztu dozu,

Apolon kutuna,

izan dala abantean

goitua euskalduna?

Betoz bardin bardinak

batel nagosiak

eta Castroko gizon

erremulariak,

ikusten Bizkaitarrak

santzoka abantean:

eta egaz txalupea

eurenez aurrean.

Mallorkin itxasgizon

bana banakoak

ezagututa daukez

Bizkaitar besoak:

bada Habanako kaian

ziurtu zirean

Bizkaiko kostakoak

ze gizon direan.

Bizkaiko txaluparik

estrepadarako

ezta egon Santanderen

ioan eztalako:

ze bat utsa egon balitz,

ala Iaungoikoa!

berea zan dirua

estrepadakoa.

Baina egon dira batzuk

Bizkaitar azkorrak

erakusteko bertan

euren san gogorrak.

Batel txarragaz, baina

betiko modura

aurreti eldu zirean

bear zan lekura.

Bizkaitarrak eukelez

ziur alogera,

ezeben garaituten

ioan nai aurrera:

saria irabaztea

orduan zan errez,

batelak bear eban

baina gizonak ez.

Ia bada Castroko

kaskabel iotzailak,

eztabe ezer balio

gedar ta barailak.

Baldin nai badozue

izenagaz urten

ezta euskalduna atzera

inos biurtuten.

Emen dagoz Bermeo

mutil abilakaz

eta Ondarroa andia

arrantzaleakaz.

Emen da Lekeitio

leorrez ta itxasoz

bardinik eztaukana

bere alboan inos.

Asko ta asko zagoze

abantlari putzak;

baina geugaz bardinak

bakarrik Giputzak:

artuezkero erremuak

eskuan gogora

euskaldun batela da

bardin zein bapora.

CASTROKO ARRANTZARIAI

      Viva Bizkaitar

      arrantzaleak

      zar ta gazteak

      zoliak.

      Viva Giputzak

      euren lagunak

      Viva euskaldunak

      guztiak.

Nun estaldu etedira

Castroko batelak?

osorik etedaukez

erremu ta beiak?

euren gallardeteko

lau mila puntadak

etedituz azkatu

iru aize-puzkadak?

Lenengo puzkadea

zan Bermeokoa

porturatu al dabena

flota Castrokoa.

Eztabe ezer balio

barrikeria utsak

ez ta Irurak-bateko

Kastrotarren putzak.

Bigarren puzkadeak

Otaion sortua

erremu ausiz bete aldau

Castroko portua.

Laburtuarren bidea

Castroko txalupai

onek Lekeitiora

eztabe ioan nai.

Ondarroan sortu zan

aize puzkadeak

Eleizan sartu aldituz

Castroko abadeak,

eskatuten Santa Ana

ta San Pelaiori

minean emoteko

indarra Castrori.

Castrokoak nai eben

gelditu nagosi

ta euren andikeria

koplakaz erosi:

euskaldunak eztabe

erosten izenik,

eztabe nai izena

izate ona barik.

Ertzila iakitunan

birloba izentsuak

doan nai diruz daukez

beti prest buruak,

erakusteko mundu

guztien aurrean

lenengo dala izena

euskaldun lurrean.

Ondo da irabaztea

nekean saria

eta asko bere obato

au balitz andia:

baina euskaldun nobleak

eztau nai dirurik,

izena daukanean

ezer mingorturik.

Lekeition ezeutsen

erantzun gaisoai,

ezpada nagosi lez

Mordazen arrantzai,

baldin arrantzaleen

bada adiskidea...

laburtu zan Castroko

txalupen bidea.

Ondarroak erantzun

eutsan batzarrari,

ez Castroko itxasgizon

arrantzaleari.

Nai badabe irabazi

euren baltzukoak,

aupada ona egin dabe

Ondarroakoak.

Baina Castron nunbaistan

dagoz gizon putzak,

min zirrizdunak; baina

zaizkoak gorputzak:

aize biurtu dan lez

euren ots andia

munduak ikusi dau

euri bako odaia.

V. IRRIGARRIAK

ESKONDUTEKO ASMOA TA GOGOA

Gonadun barritsu bi

domeka-goiz baten

egozan alkarreri

eskuz esku esaten

sokodotxu bateti

nik entzun nebana,

ta zortziko bertsoan

esango dodana.

Eskondua Pepatxu,

neskea Maria,

barria ta guzurra

zan euren estia.

Ezeutsen zer-eginik

emoten goruak;

baina guztiz andia

ausoko kontuak.

Eskonduteko eizara,

esan eban Pepak,

alan esaten dabe

iturrian neskak–

–Eldu da bai aldia

Pepatxu laztana

gizon bat neuretzako

artuko dodana.

Alper euki dot beti

neure nobioa

etxat orainartean

berotu gogoa:

zapatari erren bat

daroa senartzat,

ezta egon inos bere

obarik neuretzat.

–Eukiko dozu Mari

oia eskonduteko

eta diru zati bat

biziten asteko.–

–Eztaukat Josepatxu

nik beste gauzarik;

iaztekotxu bi baino

ipingeirik barik.–

–Oirik bako eskontzea

Maritxu gangarra,

da biziten asteko

guztiz modu txarra.

Egon bearko dozu

gela ilunean

umeari eragiten

otzara zarrean.

–Alper asiko zara

Pepatxu gedarrez;

eskonduko naz laster

neu bere zu legez:

eztago gauza andirik

gaur neskatuentzat

baina zapatari bat

ona da neuretzat.–

Karutu iaku Mari

aurten erraria;

ta igaroten asteko

bizitza barria,

eukiko dozu sarri

naigabe ta lorra

egin ezinik bear

dozunean zorra.

Gizonak eginarren

zapatea ugari,

etxakalez bildurrik

zapatariari;

nekez artuko dozu

dirurik berera,

alper izango zara

Mari zapatera.

Ioango da gizona

astelen-gaubean

etxera tabernati

edan nabarrean:

baldin belu badoa

etzara isilduko,

ta gizonari etxako

oin-ugela aiztuko.

Etzaite asi, Pepatxu,

burua apurtuten,

eskondu nai dabena

ezta bildurtuten:

alper biziko gara

etxetxu zarrean

enabe ni ikusiko

ortozik kalean.

Domekan artuko dot

neure senarragaz

goizekoa amaiketan

ardao zuriagaz:

gaubean aparitan

maskulo iatea

eta alan eukiko dot

iaietan bakea.

Ziru artuko dot nik

astelen-goizetan

nai neguan, nai udan

pistoa seiretan.

Arrats-aldean gero

etxean bakarrik

eztot gorputza ausiko

egiten bearrik.

Uste dot eukitea

beti bizi ona,

ze gaur zapataria

ia da gizona:

izaten badot baina

bizitzea txarra,

neuretzat izango da

betiko negarra.

MUNDAKAKO EMAKUMEA

Mundakako emakume

neskatxa gaztea

edo eulea izaten da

edo ioskilea:

eskonduten danean

ezta bestegaiti

ezpada erriz kanpora

ibilteagaiti.

Bigarren dei-unean

neskeak bear dau

amaiketakoagaz

ausoak konbidau:

eskondu ta arrats-deian

edaten ardaoa

senar ta lagunakaz

kateara doa

Urteten dabenean

gizonak ontzira

emazteak etxean

geldituko eztira:

egoteko gizonen

kamaña-ganetan

lagun zintzoakaiti

beti esamesetan.

Katua dirudie

kezkan saguagaz,

marineroen andrak

eskatz-maisuagaz:

ezta egoten gaisoa

bornuan geldirik

ezteutselako isten

iasoten begirik.

Domekea etorten da,

ai ze pozgarria!

bira bat egiteko

ikusten erria:

denda-zulo batera

gizonagaz doa,

berak legez artuten

amaiketakoa.

Sartzen dira eguerdian

ostatu loi baten

irabaziko dana

iaten eta edaten:

emazteak eztauko

gasturik gogoan

erte erte gizonak

daroa lepoan.

Eztau burua pozik

gizonak ikusten

barrati urtenartean

itxasoak austen:

biurtuten da andrea

etxera negarrez

ausoen ardurea

seindun etedanez.

Bermeotar eulea

Mundakara doa

salduten euna zabal

kana betekoa:

Mundakatar andreak

bera eulea izanik

erosten dau euna

ezer lotsa barik.

Goizean ioaten da

bizkor Eleizara;

mesea entzunda gero

ausoko dendara:

an entzuten dabena

geitu ta esaten dau

bat baino eztan gauzea

biurtuten da lau.

Arto igartuan urun

anega batean

azokan sartuten da

zapigaz partean:

dirua orniduteko

darabilez lorrak

gedar eta burrukak

eta iraun gogorrak.

Amaiketan artoa

daroa labara

barria atrapetan

asko doaz ara;

guzurra eregi barik

Mundakako errian

ezteutse inori itxiko

laban da iturrian.

Gizona dago laster

Habanara eltzeko

ta andrea dago pozik

tunan ibilteko:

entzuten dabenean

eldu dalakoa,

dino: ai Andra Mari

Muruetakoa!

Orduan etxandra

kapitanesea;

ontziko andrakaz dauko

beterik etxea:

beragaz egun baten

goizean goizeti

doa aldra guztia

Portuondo gaineti.

Eskinia beteta

datoz iluntzean;

baina eztagoz pozik

eskini batean:

Gaztelugatx, Natxitu

Akorda ta Alminka

inontzat itxi barik

aiztuta Gernika.

Mundakan bizi dira

alan itxasandrak;

baina korreo batek

dakaz barri txarrak:

il direla Habanan

ugari lagunak

eta amaituten iakez

pozgarrizko egunak.

Alargun beti, bauke

lutua soinean,

negarra begian ta

sarri biotzean.

Andra bakarra dago

argitan ilunik;

ezpaduko munduan

bizitza-lagunik.

MEDIKU BI SANTU GUZTIEN GAUBEAN

Mediku andi bi kaskabeldunak

santu guztien gaubean

egozan ilai egia esaten euren

tokien aurrean.

Bata zan gizon marikatxua

griegu zarrean oilarra;

baina zatika andi egin iakaz

buruan eukan gangarra.

Begiak, itzal nekatuentzat

ta aberatsentzat argiak,

esaten eben nor zan gizon-au

ta bere ekandu guztiak.

Ago zabala, barrua legez

eukan surra laburra,

eta modeak ondo apainduta

ur-txakurra lez musturra.

Gorputza zuzen makurrik barik

Tanbor nagosi bat legez;

beti erabilen bastoia dantzan

bira biraka nai artez.

Uste neban nik, esaten eban,

bizia luzatutea

gaiso bateri, zala berbakaz

gogoa labandutea.

Nik Medikutzat egin nebazan

agindu eustezan bideak

eta gaur dakit ona nazala

esanik adiskideak.

Buruan daukat ondo gordeta

laurogei gaitxen aldrea;

eta zein daukan, gaisdunak berak

emoten dau albistea.

Edo igarten dot gaisoen gaitxa,

edo ezin dot nik igarri,

edo uste izan dot gaitxa bat dala,

ta oker ibilten naz sarri.

Eta egonarren lagun bizkorrak

gelan gaisoan bornuan,

inok eztaki osagileak

zer daukan bere barruan.

Baina ondo dalez gizon anditzat

bat euki daien errian,

ezteutsat itxi neure minari

egoten alperrerian.

Neure errakuntzak, astunak beti,

nor doa ilari itanduten?

eta nok daki ziur errian

nos dodan nik erratuten?

Erriko andiak min labanagaz

beti dodaz nik erosi,

ta euren minean mundu guztian

Medikua naz nagosi.

Beti esaten dot edozein gaisok

daukala gaitx bat andia,

baldin orduan ilten ezpada

zor daidan bere bizian.

Zeinbat ikuste, ta ainbeste paper

egiten dot nik; iakinik

egongo dala drogeru Iauna

Medikua anditu ezinik.

Urte betean ioan iat alan

paper-sarda bat osoa,

ta au egin barik izango nintzan

orain ta beti kokoa.

Baita egiten dot igaro eztaian

neure izen onak nekerik,

ez itxi ekarten gaisoagana

inos beste osagairik.

Asko bear da bizi izateko

gaurko munduan asmorik;

baina zorionez ugari dagoz

begi zabalak itsurik.

Ezpalitz emen gizon andiak

izatea gor ta itsuak

bota nenduen erri onetati

pobre ta aberats bitzuak.

Ni bizi nintzan ez andi ez txiki,

ta izan nai neban andia.

Egin naz; baina egin da gero

askok galtzen dau bizia.

Onen arteti bat edo beste

ioan badira zerura;

il dituzana ioan al-leite

eurak dagozan lekura.

Eztot nik inos burua legez

gaisorik inor ametan

eztodalako sendotu barik

gizon artean kontetan.

Ondo bizi naz egunaz, baina

iluna daukat itzala:

neure ganean beti eskegirik

il dodazanean puñala.

Alper errian esaten deuste

nazala gizon andia;

ilen tokiak erakusten dau

guzurra dala guztia.

Bere lagunak, agura zan da,

eukan lepoa makurra,

zorizkoa zan ondo ikusteko,

zapaldu baino len, lurra.

Iakituna zan osagilea

ta egiaz eban ots ona;

baina munduan izan zan beti

ganorabako gizona.

Galbanatsua Markes bat legez

bere gauzeetan itxia:

beti amesetan zelan igaro

alperrak daben bizia.

Onek esaten eban gau atan:

etxatort niri damurik,

enazalako inos ibili

beste asko legez itsurik.

Eztakienen ondo esatea

eztot nik inon bilatu,

euren ustea da arrantza sorra

eta bear da parkatu.

Gura izan baneu igarlea izan

gaitxa daukanen gustura;

edozein guzur botako neban

bere etxekoen burura.

Neure errakuntzak estalduteko

eztot egin aleginik,

ez neure izenak zabalduteko

bear izan dan klarinik.

Noizik beinean alperra izan naz,

ta Mediku bat alperra da,

eriotzea balitz alkate,

bere txineltzat ederra.

Mediku batek izan bear dau

gizon bi bere estaduan:

Sazerdotea ta Osagilea

gaisdunen oian buruan.

Eriotzea ta bizitzea

guda dabilzazanean,

bigarrena euki bear da

beti lenengoaren ganean.

Eta ezin bada eriotzea

iakituriagaz goitu,

eztaiela inos guzur labanak

bere titulua loitu.

Beste gauza asko esan da biak

atrapau ebazan loak

eta arik laster iratzartu ta

izan zirean lengoak

ANTON JULIAN

Aintxinako Anton Julian!

etzagoz inos etxean;

      bada kalera

      toki batera

zoaz iakiten barriak,

nai guzurrak nai egiak.

Etzagoz inos geldirik

ezpadakizu barririk:

      goiko kaleti,

      Eleiza-aurreti,

Loiati txopoetara

zabilzaz ziri ta mara.

Baldin badozu iakiten

barri bat, zabilz ereiten;

      dirudizula,

      nai eztozula,

durunduaren laguna

barrurik eztaukazuna.

Gauza asko dozuz entzuten

eta etzara lotsatuten:

      zeure arpegia

      ain da lodia,

ze egonarren eragoten

etxazu inoiz erasoten.

Lengo gizaldi zarrean

mundura etorri zinean,

      o zori latza!

      bear zan gatza

batiatuteko umea,

ta an izan zan esturea!

Ni erratuten ezpanaz

gasun-askako gatzagaz

      egin zinean

      Anton Julian:

alan da zeure burura

urtu bako gatz-garaua.

Itxasoetan, Mundaka!

zu langorik zan banaka

      ikasi barik

      inos letrarik

izan zinean Kapitan

estu ta larri sarritan.

Egunen baten orduan

zentso bat artu zenduan;

      betiko zorra,

      zital gogorra

deutsuna etxeak aldean,

guztiz iausten danartean.

Etxe zar erdi iausiak

badeutsuz asko iturriak;

      baina barrua

      dago galdua

ta agaiti egunen batean

ikusiko da lurrean.

Kadera baten ganean

bizi zara, Anton Julian!

      laster da akabau

      eta egingo dau

alper egongo zara

zur zeure bizitzeak agur.

Errosario Santua,

eta ardao zarren tragua;

      nekatu gitxi

      barriai itxi

eta egon beti bakean

guztiakaz il artean.

Au dozu bizimodua

Mundakatxu nekatua!

      Santua, ta ona

      eta gizona,

iagoten badau, gustura

ioango da ango mundura.

MEDIKUA TA GAISOA

Dama gazte ta eder bat

egoan gaisorik,

inok ezekiala

noizik eta norik:

gurasoak ekarri

eutsen Medikua

eta onek eginduta

purgante atsitua.

Dameak botikea

edan-bearrean

utsitu eban guztia

kakaontzi batean;

erakusteko gero

Mediku Jaunari,

izena imini leion

barruko gaitxari.

Iarri zan Medikua

bigarren tornuan,

egun onak emonda

gaisdunen bornuan;

eta kakaontziari

itanduten eutsan,

oiko dama gaisoak

zelako gaitxa eukan.

Kenduteko, igaro eban

ordu lauren latza

sur-zulo bietati

sartu iakan atsa:

artean egoala

beti esamesetan,

zeinbat gaitx egingo eban

damea tripetan!

Baina damea, zan lez

bizi ta eragina

inos bere geldirik

ezeukana mina,

erantzun eutsan bizkor

Mediku Jaunari:

bardin esan deutsat

nik neure barruari.

Dameak ondo ekian

bere gaitxen barri

baina Mediku Jaunak

ezeban igarri;

eta ezeban izango

ain errez igarten,

oikoak ezpaleutso

emon iragarten.

Esna eutsan goiz baten

lotsaz gorriturik

etzala beretzako

bear Medikurik;

ez Botikariorik

bazan agurea:

bere gaisoa zala

eskondu-gurea.

Mediku Jaunak gaitxa

iakin ebanean

uste eban egoala

ilargi-ganean.

Medikuak egongo

litzatez itsurik

munduan ezpalego

gaiso barritsurik.

Gurasoen aurrean

surrari eraginez

berrogei berba esanda

Griegu ta Latinez

emon eban Galenok

bere epai andia:

gaisoak ian eiela

esteguko ogia.

Gurasoak entzun ta

egin eben: «Ju Ju;

gaisorik dagoala

ezin leite eskondu».

Dameak esan eban:

«nai Ju Ju, nai Ja Ja

Medikuen esana

bete egin bear da».

Etzara zu, Markaida!

Mediku au legez

inos bere etzara izan;

atzo ta gaur bere ez;

baina zu izan ezarren,

bakizu gizona

gauza meatza dana

Mediku bat ona.

ANDRA BATEN ADISKIDETASUNAK

      Lenengo zatia

      Senarra bere naibagak esaten

Ni naz gizon bat senartzat ona

emazteak dinostanez:

bera emaztetzat obea balitz

ondo biziko gintzakez.

Nik ikusten dot gurean sarri

erriko Eskriba zikina;

ill bear neuke, baina bildur naz

bota enaien orti itxina.

Nik entzuten dot Don Timoteo

botikario gaztea

isil-ostuka ioaten dala

ikusten neure emaztea.

Drogosoa da morroskotzarrau,

drogea da bere lana,

drogak saldu ta orain bizi da

drogan izateko azkana.

Nik ikusten dot Mediku Jauna

geurera sartuten sarri,

eta egoten naz neure emaztea

gaisotu etedanez larri.

Eztau eukiten gaitxik, baina bai

iateko gogorik eza;

alperren gaitxa, sartzen dabena

bizi moduan naieza.

Nik entzuten dot Maisua bere

dodala gizon laguna:

ona dirudi ta baketsua,

baina da mozorroduna.

Nik ikusten dot Organistea

sarri dagoana ordirik

barre ta burla neure emazteagaz

eta inos bere ez geldirik.

Artuten dituz noizik beinean

txitximurkada zoliak

ta larriago, zeinbat geiago,

iminten dituz begiak.

Nik entzuten dot Sakristautxua

iai-domeka-arratsaldetan

egoten dala neure emaztegaz

memento mei kantetan.

Ni ioaten naz gabaz etxera

biotz-iluntasun barik;

baina emazteak eztan eukiten

afalduteko gogorik.

Lodi bizi, ian barik inos,

ez afaldu neure aurrean;

emakumeak maien ordeaz

azpirak daukez urrean.

Kontau daidazan neure emazteak

daukazan adiskideak,

gero iminteko euren arteti

ataretako bideak.

Eskribaua, ta Don Timoteo,

(Mediku Jauna kontau lei)

eta Maisua ta Organistea

ta Sakristaua dira sei.

Sinistu ezin lei andra eskonduak

euki leiela gogorik,

erabilteko bere inguruan

sei gizon andi zororik.

Asten naz sarri gedarrez, baina

ezteust lotsarik artuten

eta iotea makileagaz

etxat gogoan sartuten.

Oraindino etxat etxean iaio

ezbai erdiko semerik,

eta emaztea kendu bear dot

au iazoteko biderik.

Eukiten badot beste ile bitan

oraingo bizimodua,

kanpa-tokiko soka bategaz

urkatuko dot burua.

      Bigarren zatia

      Senarra bere atseginak esaten

Len izurrez beterik

neukan bekokia

eta naibagazkoa

zan neure zoria;

baina lenganik ona

egin dau bira bat,

eta atseginezkoa

gaur zorionez daukat.

Eskribau baso-oilarra

Fede gangarduna,

gaur ezta neure emaztean

etxeko laguna;

irakatsi neutsanik

idi-zil bategaz

ez ioateko ausora

oialarra lez egaz.

Orain esaten dabe

Botikarioa

emazteak deustala

bere arerioa:

arpegirik eztauko

nunbaist drogosoak

len legez ereiteko

berba ain zoroak.

Zegaiti egoala

bein gurean pozik

sartu nintzan etxera

izilik ortozik,

iminten zaldunari

amatau ta argia

paper koipatsuagaz

arpegi barria.

Doan etorten iatan

Medikua etxera

eta bear ebalez

zerbaist alogera,

artu neban gogoa

arima guztiti

emoteko egun baten

sari ona atzeti.

Beste iru gizonegaz

sartu neutsazan nik

azumbre ta erdi ur gazi

errenkura barik;

ta zan irakasteko

bearr ezebana

ikusketan ibili

gaitxik eztaukana.

Egun baten ioiala

Maisua kanpora

ate bat iausi iakan,

ta astuna lepora:

bere birao gorriak

ta neure santzoak

imini eiebazan

berbetan atsoak.

Organisteru zoro

moskor-artzailea,

eta geurera etorten

bategaz zalea;

ilun-antz baten preso

bakar ta ilunetan

giltzpean sartu neban

txantxetan-benetan.

Igas ioiala gero

leiotxu bateti

ausi iakan besoa

ukondo-ganeti,

ta orduan irten eutsen

Fa kortxea baltzak

armoniaz beteten

mokorrean kaltzak.

Sakristau txiribiri

gizon-antzekoa,

ta Eleizako nagosi

pulpitupekoa,

egoala geurean

beste iaietan lez

io zirean su-kanoak

ta surik inon ez.

Beste bein zirean io

batuteko erria;

eta laster nastau zan

erririk erdia.

Sakristaua etzalako

bietan igitu

multa andi bi pagau

ta gelditu zan kitu.

Len ebezan andreak

nigaz afaldu nai;

orain afaldu ez eze

postrea bere bai:

len ezkeutsan berbarik

egiten alkarri

eta orain beti gagoz

bat barri, bi barri.

Orain enaz egoten

etxeti kanpora

Ave Marietatik

ordu laurden gora:

eta neure emazteak

poz ta txalo ioten

urteten deust atera

gau onak emoten.

Sartu deutsat buruan

izaten dala errez

maiterik bizitea

eskon-barritan lez;

senar-emazte izan ta

nai badabe biak,

betibai-lirean lez

beti eskongeiak.

Neskak egoten dira

eskondu baino len

lagunan begiai

atsegina emoten:

baina eskondu ta laster

euren aleginak

iruditeko maite

eztira bardinak.

Mutila eskonduten da

neska maiteagaz

eta laster bizi da

emazte atsoagaz.

Izan bedi emaztea

neskatan zana lez,

ta eztau egon bearko

bakarrik negarrez.

Apaindu bedi gorputza

neska gaztetan lez

ta eukiko dau gizona

zoratu ta pozez:

egin bei kontu dala

bere nobioa

eta etxake amaituko

lengo amodioa.

Lengo erlastar guztiak

iges egin dabe,

eta bake bakean

orain itxi nabe;

oraindino ezpadira

sustraiti zuzendu,

betoz, ze bakit zelan

erlastarrak kendu.

SUR BATERI

Babelgo torre leio bikoa!

sur azkan bako, sur betikoa!

Fortuna itsuen burlazko doia!

      sur erraldoia!

Iagola barik aziko surra!

arpegi kirten punta-makurra!

sur ain luzea, ze bere erdia

      da geiegia!

Munduko surren surrik surrena!

Ikusi danik sur andiena!

sur Elefante, surtzar Balaia

      sur Himalaia!

Oraingo surren aitalenena

bardinik inos euki eztabena

sur disparate barregarria!

      sur asko eukia!

VI. ZIRI-BERTSOAK

      I. Epaia

Kanarioak, ta jilgeroak... biztuak,

kezkea euken euren kantean... ganean;

entzun da gero kantu guztiak...

idiak erabagi eban, zer uste dozu?... Mu-u-u.

      II. Andrak eta gizonak

Andrak galduta dauke mundua

eta gizonak andren burua:

alan galduta dagoz gizonak

      mundu ta gonak.

      III. Txanton

Errian dago gizona gorra

eta kalean ibilten sorra;

zein garizuman ezta aspertuten

      sermoi entzuten.

      IV. Gizon ian gitxikoa

Ikusi dot Joan Martin

iaten lapiko biak

eta oilasko andiak

eta libra bat izokin.

Baina ardaorik ezeban

artu nai bitartean,

ze ian-erdira artean

egarri ezeizan.

      V. Iru ta bat

Ezin, dino Ioan Pedrok,

buruan sartu iat,

gauza bat izatea

batera iru ta bat.

Neure emaztea, Markos

asi zan esaten:

demonino ta mundu

ta aragi da baten.

      VI. Katua ta eskribaua

Katu batek erpakaz

eskribau bat ausoa

zauritu eban gaisoa

ogei urrakadaz.

Eskribauak suturik

esan eutsan, laguna,

lapurtzar erpaduna,

zer darabilzu itsurik?

      VII. Medikuzko zubia

Arimea mundurik

doianean bestera

ez etorteko atzera,

aingeruak eskurik

daroe beti aurrera.

Eta bilatuten dau

eginik bide-erdia,

Medikuzko zubia

ta igarota zubiau

penak edo gloria.

      VIII. Ioane

Bart neugaz afaldu ta

oira pozik ioian

Ioane; baina gaur ilik

bilatu dabe oian.

Ezegoan gaisorik;

baina ames egin dau,

erriko medikuak

dabela bisitau.

      IX. Eskribaua, andrea ta atso zaarra

Eskribauen egia

eta andrean negarra

eta isila atso zarra...

guzurra guztia.

      X. Gaurko iakituria

Bits utsa da, Sebero,

gaurko iakituria:

begirako, mendia;

aizea, ukutuezkero.

      XI. Eskribauai

Lumakaz zerurantza

txoria doa artez,

ta Eskribaua infernura

lumean bitartez.

      XII. Guzur-uledun bateri

Zeurea dala ulea

dinozu Marianton:

bai ze ezteutsula Ponsek

doan emon Bilbon.

      XIII. Medikua ta gaitxa

Medikua ta gaitxa

buztartuten dira

gaisoa eroateko

satorren errira.

      XIV. Medikuak

Medikuen guzurrak

gaiso-aurrean esanak

eta errakuntza danak

gordeten dituz lurrak.

      XV. Mediku bildurtia

Eltzen zanean mediku Iaun bat

Kanpo Santuen aurrean,

bere bitartez il zirealez

an egozanak lurrean,

estaldu barik bere arpegia

etzan egoten urrean.

      XVI. Bertsolari bat

Egiten dodanean

neurtu ta koplarik

asko dagoz kopletan

eta neurri barik.

Neure koplak dira onak

silutegirako;

baina neurri bakoak

garizumarako.

VII. POZGARRIAK

GABON-KANTAAK

      Pozgarria

Dabiden seme

Errege andia!

ondo etorria

mundura

Iaunen semeak

zeugaz batera

eroatera

zerura.

Poztu gaitezan

gazte ta zarrak

bota negarrak

albora.

Bertsoak gaurko

iai andiari

betoz ugari

gogora.

Ze argi da gaberdian

agertuten dana?

ze gauza miragarri

eldu da gugana?

Iaungoikoen etxea

bakarra ta iluna,

zelan dago argituta

balitz lez eguna?

Zegaiti, kristinauak,

gaberdi-inguruan

zeuen biotzak pozik

zagoze Templuan?

Zelan daukazuez gaur

ain pozik gogoak?

Nora iges egin dabe

kristinauen loak?

Mila zortzireun eta

irurogei bira

eginda daukazanak

eguzkiak dira,

Iesus etorri zanik

zeruti lurrera:

Iauna gizonduteko

gizonen artera.

Zeruko ta munduko

Iaubea izan arren

otzminduta gorputza

gugaitik ekarren:

bere lenengoko oia

zan aska bat zarra,

eta bere atsegiña

otzagaz negarra.

Iaio ta eldu iakazan

artzainak ugari,

opaten al ebena

munduko Iaunari;

baita zeruti bere

milaz aingeruak,

argitu ta poztuten

Belen-inguruak.

Nor egon zatekean

Belenik urrean

geure Iauna ikusteko

geu legez lurrean!

baina an egon ezarren,

daukanak fede ona,

altaran ikusten dau

Iauna ta gizona.

VIII. BENETAKOAK

GUDUA, GOSEA TA IZURRIA

Trumoiak ots egin dau,

eta oinaztarria

dator geure ganera

ikaragarria:

Gudua!!! eta zer da

munduan gudua?

geuk merezi dogun

Iaunen gorrotua.

Luzbelek birututa

Kerubin okerra

geure Iaungoikoari

egin eutsan gerra:

ta Migelek goituta

bere andikeria

betiko da infernuan

deungen nagosia.

Andikeriagaiti

dira beti gerrak;

baina anditxuak asko

izanik ta okerrak,

alperrak ezpalira

lekuan lekuan,

elitzate eregiko

gudarik munduan.

Munduan dagozalez

onak eta txarrak,

gizon deungak eztira

gudetan bakarrak;

onak bere badira

maitasun bakoak,

bai ta zoroak bere

nai izatezkoak.

Galdu gura badabe

okerrak fedea

eta Iaunak emonik

daukagun legea:

orduan on guztiak

guztiak batera

urten deiela armakaz

deungak galdutera.

Gizon guztiok gara

Iaun onen semeak,

ta alkar maite izateko

dinosku legeak;

baina alkar ilten badabe

gizon nekatuak

eskatuten badabe

euren pekatuak.

Agaiti eztau gudea

laster amaituten,

pekatu andia arin

ezta garbituten:

guduak galtzen dituz

luzaroko erriak

matsdui ederrak legez

augustuko arriak.

Gudua da Afrikako

Simoun gorria lez,

txingortuten dabena

ukutuezkero artez;

da uriola, lura ta abe

dana daroiana:

gizon ta ontzi irunsten

daben urakana.

Eta guduak dakaz

beragaz batera

gosea ta izurria

errien ganera:

biak dira oinaztarri

ziur ta gogorrak,

gizonak onduteko

Iaunaren ziorrak.

Goseak itxiten dau,

andia danean,

luzaroko negarra

errien ganean.

Ondo sartuten bada

erri baten plaga-au,

ilten dau nekatua,

aberatsa nekau.

Nekatua ozta ozta

bizi da bakean,

ta zelanbiziko da

gudua ganean?

Guduak kentzen deutso

al daben apurra

ta goseagaz gero

io bear dau lurra.

Ikusizuz umeak

zaman indar barik,

artoa eskatuteko

agoak zabalik:

atzak atzen tartean,

arat txisiluan

lenago iaten eben

betiko lekuan.

Lora zabaldu bako

landara bigunak,

zapaldu dituzanak

leien oin astunak:

ordu deungan onentzat

asi zan gudea

mats eldu eztanentzat

lez urrilgo aize errea.

Lengo begi ain biziak

daukez ilundurik

ta gorputzak goseak

deutsez azurturik:

euren biotzak eztau

odolik artuten

eta artzen eztabena

eztau biurtuten.

Berrogei taupadaka

minutu batean...

ta orain? ... gelditu dira

ogeta amarrean...

ta orain? ... begietara

eldu da lausoa...

ta orain? ... gelditu dana

ioan da gaisoa...

Nok Amen naigabea

esan lei berbakaz?

ze pena da bardiña

Ama onen penakaz?

Gosea!! ta goseak

ilda seme-alabak!!

nok igaroten dituz

alango atsakabak?

Begi biak zabalik

odol biurturik;

belaun bien ganeti

ezin zutundurik;

biotzak bularreti

igasi gurarik...

Iausi da martiria!

eztauko arnasarik...

Aitak orduan egin

eban garraisiak...

eztau inos entzuten

persona biziak...

gero... barreka asi zan

ta dantzan bere bai...

zoraturik egoan...

begira gorpuai...

Eriotzean leia

iausi zan etxe atan .

Urtarrilean legez

Norteko landetan...

goseak zoraturik

etxeko katuak,

aginakaz laskitu

ebazan gorpuak...

Aberatsa goseak

eztau bildurtuten

baina izuriak deutso

biotza leituten:

Aizea izaten dan lez

izurri-zaldia

bardin atrapaten dau

pobre nai eukia.

Etxe nagosi baten

sartuten danean

estu dagoz kanpoan

ikusiartean

Medikua ekarten da

gaisoen aurrera,

komediante ona legez

egiten papera.

Gaitxak eukiagaiti

pisua kintalez

eztau egia esaten

ospitalean lez;

eta azkaneraartean

eztauko usterik

aginduteko Elizan

dagoan gauzarik.

Nosbait urteten deutso

lotsa-bildurragaz:

luzaro dagoalez

kalentureagaz...

ain txarra egon ezarren...

berak uste badau...

arimako gauzetan

apurtxu bat pentsau...

Ezta artza sutuago

basoan egoten

fusilleko baleak

dabenean ioten;

gizon siniste bako

laster ilgo zana

sutu zan baino, etzunda

arimea eukana.

Esan zituzan fede

santuen gauzetan

zeinbat irakurri eban

deungen liburuetan:

dino, oraingo Elizean

seme eztala bera...

gaitxa gelditu barik

doa... baina aurrera.

Ezin zanean goitu

gaitxaren pisua

ekarri zan etxera

Abade maisua...

gor egin zan gaisoa

Abadean berbai;

arimako gauzarik

ezeban entzun nai.

Gaisduna gelditu zan

laster berba barik

agoan ezin ebala

artu botikarik:

bere pentsamentuan

zer igaroten zan,

ezin eban gaisoak

agoagaz esan!

Abadearen berbak

lenengo guztiak

suz bete zituezan

gaisdunen begiak:

geroago ikusi zan

sua amatau zala

ta azkanean euretan

pintau zan itzala.

Begiak itzaldu ta

asi zan biurka

oian estalkiari

gogor atximurka:

egin eban gedar bat

ikaragarria

betiko!... ta au esan da

galdu eban bizia...

Hospitale Santuko

zokondo batean

dago Frailetxu zar bat

gaisdunen artean:

ezta aberatsa, ez gitxi

Fraile mesakoa

ezpada agura argal bat

pobre ta legoa.

Bere begiak daukaz

zerurantz begira

bere berba guztiak

zerukoak dira:

ber minak dirudi

zeruko klarina,

Iaunaren alabantzak

kantetako egina.

Ezeutsan erasoten

gaitxak berba txarrik,

alper igaroteko

ezeukan indarrik.

Gaiso-zain egoana

len burlaz ta barrez

biotza samurtu ta

asi zan negarrez.

Ain esan zituzan

berba gozo ta onak

ze etzirean ikusten

an lengo gizonak;

ezpada pekatari

eukenak damua

Iaungoikoa eukelako

ain iraindua.

Abade Iauna ebilen

baterik bestera,

legoak asi ebana

ondo amaitutera:

zirudian kurtzean

Kristo Iaugoikoa

damuari idigiten

ate zerukoa.

Areriotasuna

geure gizaldian

dago Frailientzako

Europa guztian:

onek esan gura dau

eztala guzurra

On barrien eskuan

dagoala lurra.

Onekaiti Iaunari

orduan ta beti

erregututen eutsan

biotz biotzeti.

Deunga guztiakaiti

ostiral santuan

eskatuten da Elizan

mesako kantuan.

Ezaldituz ain pozik

artuten barri onak

erruagaz kartzelan

dagoan gizonak,

entzun zituzan baño

Fraileak barriak

ia ezeutsala iraungo

ordu bat biziak.

Ordu betean bere

enaz ni biziko?

eta gero zerura

Zugana betiko?

esan eban pozagaz,

ta asi zan negarrez:

Fedea eukan andia

kristinau ona lez.

Konfesau zan negarrez,

fedearen suak

ataraten eutsazan

negar-anpuluak:

Iauna ikusi ebanean

asi zan kantetan

ta al ebenak egozan

belaunen ganetan.

Gelako Medikua

isil ta geldirik

egoan arrituta

Frilea ikusirik

eta esan eban armiñ,

ai zeure zoria!

daukazulako ziur

betiko gloria.

Gomuta zaite nigaz

Iaunaren aurrean...

ta negar-anpuluak

eukazan urrean:

erantzun eben danak:

ta nigaz bere bai

bai, bai... erantzun eutsen

legoak guztiai.

Baina au esanda laster

mutu gelditu zan

zeinbat gauza ta ze onak

len esan zituzan:

denporea ioaian,

ta zeinbat geroago

ainbat eukan gorputzak

indar gitxiago.

Ezpanak erabiltzan

inos lotu barik

geure Iaungoikoagaz

berba egin gurarik:

etzirudian gaiso

ilten egoana

ezpada guraso bat

ikuste doiana.

Iauna betiko... esan

da eldu iakan loa...

betikoa... bai; baina

lo guztiz gozoa.

Alan itxiten dituz

gorputzeko penak:

Iaungoikoan bidean

ondo dabilenak.

URTEA

Gauza bat dago munduan

aurten igazko moduan,

      beti bakarra,

      gazte ta zarra,

ilarren biztuten dana

biurtuteko gugana.

Ikusi dabenak sarri

belauna eukiten dau larri,

      ikuste labur

      lepoa makur

gelditu barik eskua

eta tximurrik mosua.

Aiztak ederrak dira lau

aita dabenak au gauzau

      ume ta gazte

      atso ta naste;

laurak bardinak edadez

baina beste gauzetan ez.

Ume bat lenengoa,

bestea gazte beroa,

      irugarrena

      da prestuena,

laugarrena da tximurra

askok deutsena bildurra.

Marien ogeigarrena

da egun artuta daukena

      bialduteko,

      bardinduteko

orduko gaba ta eguna,

ume dala esen doguna.

Ogeta amar egunetan

beti darabil aldean

      Ari bizkorra

      adar-gogorra

bizi dana bera legez

gelditu barik negarrez.

Erre baino len begiak

an igesten deusku ariak;

      bere lekura

      dator zerura

zezen armatu ta arina

bigairik barik egina.

Zezenak dakaz beragaz

lorak usein gozoagaz;

      gaba laburtu

      ta edurrak urtu:

dituz zezen biarginak

lau asteko zereginak.

Atzean datoz biloizak

ume gazte bi bikoitzak

      Polux ta Castor

      bitzuak askor,

arrautzetati iaioak

arain izar zerukoak.

Kereizak babak irarrak

eta albertxiko ederrak

      elduten dira

      bikoitzak bira

egiten dabenartean

eguzkiagaz batean.

Lenengo aiztea ta umeak

botaten dituz udeak;

      au da urrengoa

      aizta beroa

zein dator danbolinagaz

ta egunik luzeenagaz.

Beragaz dator laguna

karramarro pikuduna

      iaten ikoak

      goizetikoak

ta Donian-madariak

gozoak baina txikiak.

Lenengoko pikadea

da eguna laburtutea

      eta txakurra

      pausu-laburra

eguzkiagaz batera

dator mundura erretera.

Au iazoten dan ilean

edo garagar-ilean,

      geure bearra

      da garagarra

ebagi ta etxera eroan;

luze itxi barik soloan.

Karramarroan bideti

Leoi bat dator atzeti,

      zeinen ilean

      izerdipean

batuten dira gariak

eta Agustu-madariak.

Agustuan azkanerantz

eguna doa indar berantz,

      Leoia ilten da

      ta agertuten da

Birjiña eder bat zeruan

Leoia egon zan lekuan.

Millekotak ta priskuak

datoz batera bitzuak

      moskatel-matsa

      mizmiru latza,

sagar madari ta ikoak

dira il onetan gozoak.

Aizta beroa Irailean

ogetabigarrenean

      igesi doa

      eta daroa,

Birjiña ederra beragaz,

estalduteko alkarregaz.

An dator irugarrena

lau aiztetarik onena,

      biarginentzat

      nai alperrentzat,

lenengo iminten deuskuna

Balantzan gauba ta eguna.

Gaztaina-kirioak,

indiar mats eta artoak

      batu ta etxera

      eroatera,

buru lepo ta burdian

dabiltz guztiak urrian.

Baina ogeta bakarrena

da balantzan astunena

      onen atzeti

      iatorku beti

Eskorpio gizon ilten

kontuz ezpadira ibilten.

Bere minean piztiak

dakaz gaitxak ta ez txikiak

      gasun-azketan

      egun onetan

dituez, ilda, tokiak

bigai ta idisko lodiak.

Iru zemendiko astetan

eguzkiagaz batean

      Eskorpio dabil

      eta darabil

atzeti bere piztia

kentzen deutsana bizia.

Au da zamari-gizona

edur-merkataria ona,

      zeinen ilean

      ilten direan

patari lau oinekoak

onduteko lapikoak.

Egunak dira laburrak,

gabak daukazuz edurrak,

      eguraldi otza,

      zerua motza,

eta irugarren aiztea

otzak ilten dau tristea.

Gabonez gugaz eztago,

eskutetan da lenago:

      aizta azkanena

      ta gogorrena

an dator bere lekura,

otzak ezteutsala ardura.

Beragaz dakar laguna

auntz bat adar okerduna,

      datozanean

      gabak aldean

daukaz ordurik geienak

ikastunentzat onenak.

Auntza dabil adarrakaz

burruka beti gabakaz

      ezta lotzean

      gau bakoitzean

atara barik zati bat

egunen asigarritzat.

Urtarrilaren ogeian

auntza salduten da erian,

      datorrelako

      egun atako

ur-ekartzila prestua

euriz beteten mundua.

Edurra bota edo euria

da onen zeregin guztia.

      Amaika agura

      beste mundura

daroaz katarro zarrak

edo eztul sik ta txarrak!

Baina gero zezeilean

emeretzigarrenean

      sikatu barik

      bere erroparik

ur-ekartzaile gaisoa

uran korrontak daroa.

Arrain bi alkarren lagunak,

txikitxuak baina astunak,

      datoz bertati

      odaietati beti

iragoten euriak

itoteko zar guztiak.

Arrain euritsuak biak

iaten dituz lengo Ariak:

      aizta zarrena

      ta gogorrena

doa urte zarren atzean

eta beragaz batean.

Gazte ta zarra da urtea

ume gizon ta agurea:

      udabarrian

      dago titian,

udan da gazte zoroa

eta osasun sendokoa.

Udagoienean dago

geroago ta astunago,

      neguko edurrak

      indar apurrak

kentzen deutsaz il-artean,

barriraztuten doianean.

Urteak daukaz irureun

ta irurogeta bost egun,

      onen ganeti

      sei ordu beti;

baina onetati laburtu

bear da amaika minutu.

APOLO ETA MUSAK

      Apolo

Argiaren Aita, eta

bertsolariena,

Apolo zan Olimpon

Iaunik galantena:

Jupiter eban Aita

eta Ama Latona

Junok zeloakaiti

estuak emona.

Iaun andia izanarren

Apolo zeruan,

ezpalitz legez Iauna

bizi zan munduan:

zeinbat ta zeinbat Ninfa

eder ta gazteak

Apologati egozan

galdu ta izateak!

Azkanengo amorea

eukana gogoan,

ikusi eban Kastalia

bein baten basoan,

ain gaztea ta ederra

ta ain ondo apaindurik

ze Apolo gelditu zan

guztiz itsuturik.

Ninfa bardin bakoa,

asi zan esaten,

etorria mundura

zorionen baten!

Munduan erregina

Ninfa guztiena

eta Olimpo-ganean

Venus bigarrena!

Inoiz inon bilatu

etzaitudazana!

Neure minak kenduten

zatoz gaur neugana?

Ze Iaunek emon deutsu

dozun izatea?

nun idigi deutsue

zeuri gaur atea?

Ni naz Apolo Iauna,

ni naz eguzkia;

ni naz argitasunan

iturri bizia:

nik emon deutsut zeuri

gaur neure biotza

isetuko dabena

zeurea, bada otza.

Erdu neuk eguzkian

daukadan burdira;

neure gauza guztiak

zeuretzako dira.

Zetan ninfa maitea,

igas asten zara,

gero bere alkarrenak

izango bagara?

Baina ninfa Kastalia

igas ioian beti

Parnasoko mendira

Apolon aurreti:

eldu zanean gora

ezeukan indarrik,

Apolo urrean... bertan...

Kastalia bakarrik.

Asi zan negar baten

eskatuten Iaunai

ego bi ondo lotuta

bere lepo biai;

edo kendu leiela

orduan mundurik,

geldituten ezpazan

Apolo itsuturik.

Errukituta Iaunak

Ninfa eder armina

biurtu eben iturri

ur-korronte arina.

Ura edaten ezpadau

an bertsolariak

egingo dituz bertso

gauza ezak guztiak.

Laster Apolo eldu zan

zabalik besoak

baina zer topau eban?

ezer ez gaisoak.

Orduan biurtu zan

guztiz zama astuna

Apolo Iaunarentzat

betikotasuna.

Eukan biotza gaiso

ta iluna gogoa

baina entzun eban laster

musika gozoa,

areitz-arte bateti

urteten ebana,

zein laster igarten zan

mundukoa etzana.

Ain musika gozoa

entzun ebanean

uste eban egoala

Olimpo-ganean.

Aiztu iakan Kastalia,

Dafne bere aiztu zan

ta Klizie, ta Bolina

Leukotoen gisan.

Nundi etorren ta zer zan

musika barria,

Apolok iakiteko

eukan guraria:

bide zior bateti

sartu zan aurrera,

ta bilatu zituzan

Ninfa asko batera.

Guztiak gazteak ta

irudi onekoak;

inos bere gizonek

ukutu bakoak:

urre lora ta ereinots

koroiak buruan,

Erreginak daukelez

oraingo munduan.

Kaliope, bai ta Klio

Erato irugarren,

Euterpe ta Melpomene,

Polimnia seigarren,

Talia ta Terpsikore,

ta Urania ere bai

ezin eutsen sinistu

Apolok begiai.

Jupiteren alabak

gazte ta biziak

eta Mnemosina-nak

zirean guztiak.

Ezegoan gizonik,

ezpada Ninfa utsak;

baina guztiz ederrak

bederatzi Musak.

An agertu zanean

Apolo gaztea,

guztiz andia izan zan

bertako nastea;

baina laster zirean

amaitu atsakabak,

iakinik zireala

Apolon arrebak.

Len ia esanda daukat

guztien izena,

bai ta urrengo bertsoan

Aitena ta Amena.

Aurreko bertsoetan

iminiko dot nik

bakoitza kuadru baten

iantzi ta apaindurik.

      Kaliope

Len zirean gizonak

Iaunakaz bardinak,

miragarrizko gauzak

armetan eginak;

onekaiti Kaliopek

liburu ederrak eta artez

asma ta egin ebazan

Poeten bitartez.

Ereinotsezkoa dau

koroia buruan

Famearen Tronpea

eskumako eskuan,

liburu bat ezkerrean,

iru aldamenetan:

Omero, ta Virjilio

ta Ennion izenean.

Oraingo gauzentzako

da eskuko liburua

guk eztogu ikusiko

inos amaitua:

irurak baina dagoz

beterik guztiak,

asko zirealako

len gizon andiak.

      Klio

Buruan dauko Kliok

Jupiteren doia

diamantez beterik

urrezko koroia,

paper bat esku baten

erdi zabaldurik,

ta lapizeru eder bat

bestean arturik.

Len igaroko gauzak

daukaz libruetan

iakin nai dituzanak

irakurri euretan.

Emon badeutse Kliok

ikusteko argia

imini dituzanai,

izango da egia.

Eztau Kliok ikasi

inos bere euskara

istoria bakoak

euskaldunak gara:

zeinbat gauza andi armetan

emen egin dira!

ta lumak busti barik!

ta Klio begira!

      Erato

Eraton kantak dira

bertso ezti ederrak,

eta kantak daroaz

Lira baten berak:

bertso onak iminteko.

Bilatu bear dau

Poeta Lirikoak

Musa kantariau.

Mirtozko koroiagaz

eta larrosakaz

bekoki ta burua

apainduta daukaz,

aldamenean dauko

Kupido armaturik

geure biotzen bila

dabilena itsurik.

Erato Musa ederra

arren betatuizuz

onek bertso bigunok

graziaz eta suz;

irakurri deiezan

POETA euskaldunak:

Frantsez, Napar, ta Giputz

ta neure lagunak.

      Euterpe

Apolok bere arrebai

bota eutsen irauna,

bera zala bakarrik

musikean iauna:

ta izango zan luzaro

alan irautea,

erakutsi ezpaleutso

Euterpek flautea.

Euterpek egin eban

flauta lenengoa

ta beragaz poztu eban

Apolon gogoa:

orduan egin eutsan

neba onek grazia

izateko musikan

beti nagosia.

Lorazko koroiagaz

flauta ederra ioten

egoten zan Euterpe

aldia emoten;

bertsoetan iminten

beste batzuetan

artzainen bizitzea

ta gero kantetan.

      Melpomene

Melpomenen begia

otza da ta itzala

esku batean dauko

biloizik puñala,

ta bestean zetroa,

koroia buruan:

Enperadore batek

daroien moduan.

Pluton itzalen antza

bekoki ilunean

Marte gudariena

begirakunean,

Minerba legez dauko

iantzia soinean

artelazko soruaz

zapatak oinean.

Bere kuadru itzaletan

eztago besterik

gizon andiak baino

odolez beterik.

Berak irakatsi dau

dala Trajedia

Furiak eginiko

odol-iturria.

      Polimnia

Lagun askon aurrean

berba ondo egitea

gitxik dabe munduan

lortu iakitea.

Berbaaldiak neurritu

ebazana lenen

izan zan Polimnia:

sinistuten zan len.

Edurra legez daukaz

iantzi-soinekoak,

ta arri finez beterik

zapata oinekoak;

lora utsakaz egin da

koroian buruan

baina diamante finak

loren inguruan.

Eskumako besoa

guztiz luzaturik

beste eskuan paperak

biribil baturik:

emakuma gaztea

eder ta prestua,

anditasunezkoa

zan bere taiua.

      Talia

Komediako etxean

inos egon zara?

etzara baldin ioan

barre egiten ara?

Bertan dago Talia

eta eztozu ikusten

ezpadeutsut nik orain

emen erakusten.

Komediginak dira

Talian semeak

ta euren esakerakaz

egin leiz barreak:

paperean Taliak

esanda daukana,

komediginak dakar

bizirik gugana.

Buruan koroe bat

egina lorakaz,

ta eskuan mozorroa

Ninfa ederrak daukaz:

beti barreka dinoz

egiak garbiak,

ekandu deungetati

kenduteko erriak.

      Terpsicore

Parnasoko mendian

egiteko dantzan,

Terpsikore bakarrik

nagosi izaten zan:

Apolok esan eutsan

dantzan ikusirik:

zu zara arreba ederra

asia bizirik.

Aldamenean dauko

urrezko edontzia,

ardaoz beterik Bakok

berari eskinia;

ta untzorri-makila bat

Tirso deritxona,

dantzak arteztuko

Silenok emona.

Eztau asko edan bear

nai dabenak dantzau;

edan ezkero, laster

loak artuten dau.

Dantzan inarduteko

zalago buruak

ordiak baino daukez

maiterik sutuak.

      Urania

Musai etorri iaken

bein baten gogora,

igaroteko egun bat

etxeti kapora.

Izentau zan eguna;

baina goizalde atan

iausi zan edurra, ta

iolasa galdu zan.

Ordurik gora Uraniak

eukan ardurea

irakurteko gabaz

ta egunaz zerua:

lenagoti igarteko

izarren bitartez

geroko eguraldia

ezbai barik artez.

Globo baten neurtuten

neurri ziurragaz

izar-bide guztiak

dago konpasagaz:

izarrezko koroia

dauko ta iantzia,

zeruko izar urdinez

ereinda guztia.

BERTSOLARI EDO KOBLAKARIA

Erdu zerura bertsolaria

goiazan biok batera,

au baino obea beste mundu bat

an goian bilatutera.

Gizon andia da emen urrea

eta ezer-eza kobrea:

Trumoi sikua iakituria,

daukana bada pobrea.

Egia biloiz iantzi bakoak

igas dau gaur gizarteti.

Erdu; goiazan bertsolaria,

bera ioan dan bideti.

Bakizu zer dan, bertsolaria,

geure mundua munduan?

da ontzi bat Iaunak imini ebana

itxaso baten barruan.

Zerua dago loraz beterik

eguzkia ilten danean,

eta bakoitza da mundu eder bat

geure munduen ganean.

Geure munduan ezta aurkituten

bardintasunik legean;

onek egiten oi dabezanak

eztagoz euren menpean.

Goiazan egaz, bertsolaria,

negarrik eztan mundura;

lenak ta orainak atsakabarik

emon eztaben lekura.

Geure bizia da emen aizea

odai baltzagaz nastean;

geure ganera, ai! dakazana

asko oinaztarrak aldean.

Egon gaitezan odai ganeti

beko mundura begira.

Au da sagar bat, eta gizonak

barriz txikiak baino eztira.

Eta biraka dabil mundua

eguzkiaren tornuan,

eta ilargia gelditu barik

beko munduen bornuan.

Ilargia da mundu txiki bat

bekoa legez iluna,

ta eguzkari bira egiteko

bere betiko laguna.

Bere erdiantzat beko mundua

da mundu iluna ta argia;

baina ezta egoten onen aurrean

ilargiaren erdia.

Bardin bardinak izaten dira

bertako urtea ta eguna;

iru zatitik bi dira argiak

beste zati bat iluna.

Goiazan urrun, bertsolaria,

ze andia dogu zerua;

bilatu artean geldituteko

maitetasunen lekua.

Bilatu daigun nun estaldu dan

igas ioan dan egia;

a gelditu dan munduan dago

guk bear dogun guztia.

An ezta egongo biotz sikurik

ez deunga okerrik nagosi;

an ezingo da inor galtzeko

guzur-lege bat erosi.

Osagilarik an ezta egongo

inor ilteko drogakaz;

eta ilten badau inor gazterik

lurpetuko da beragaz.

Igarriko da iakituria

kolore bizarrekoan,

guzur-iakintsu lotsa bakoak

silauko dira lepoan.

Legeak ondo iagongo dira

ta an ezta egongo izurririk,

ta ez botikako atsagaz inoiz

gizonik gaitxez beterik.

Emakumeak izango dira

gizonen lagun emeak,

etxeko gauzaak ondo erabagi

eta ondo azteko semeak.

Bilatu dogu, bertsolaria,

geuk bear dogun lekua;

beste batera bagoaz inoiz,

geurea izango da errua.

Deiguzan bertso gozo ta leunak

geure arimako suagaz

beti egoteko naibagaz barik

kantetan zitareagaz.

BUENOS AIRESEN EUSKALDUNAK

Buenos Aires-aldeti

artu dot karta bat,

eta orain esateko

zer dinoan berak

euskaldun mutil gazte

buru zoratuai,

eldu iat naiaria

eta eztot itxi nai.

      Euskalduna

Txarto bizi naz emen,

euskaldun maiteak,

entzun nebazalako

ipuin-esateak:

eneban, ai gaisoa!

orduan gomuta,

asko bizi dala gaur

guzurrak salduta.

Agertu zan errira

mutil gazte eder bat

ondo zori gaiztoan

neuretzat ta askontzat:

laster batzandu iakun

erriko gazteai,

ugazabak topetan

ekazan guzurrai.

Berba-aldi guztietan

ezeukan besterik:

Buenos Aires-aldean

eztago pobrerik:

ara ioanezkero

mutila bizirik,

dirua batuten dau

ta ez gauza gitxirik.

Nekez Euskalerrian

bizi da gaztea,

an ezta ezagututen

nekez izatea:

osasunagaz beti,

doan iatekoa,

ta lagun eroapen

guztiz onekoa.

Izan dira mutilak

iru urte baino len

amar mila ogerleko

bakoitzak eukiten:

onenbeste daukanak,

bere bada abila,

laster egiten dituz

irurogei mila.

Asko dagoz aetan

mutil euskaldunak,

egin dituezanak

miloaz fortunak:

egonnai eztabenak

urteen begira,

dama dirutsuakaz

eskonduten dira.

Onekaz guzurrokaz

gengozan zororik;

ta inok bearrerako

ezeukan gogorik:

laster gelditu nintzan

triste biotzeti,

Buenos Aires-aldean

amesetan beti.

Ezagutu ebanean

Iudas saltzailak

zoratuta egozala

erriko gazteak,

esan euskun guztioi

ara ioateko,

mila ogerleko askogaz

errira etorteko.

Ainbeste guzur laban

eukazan minean,

ze zazpi mutil gazte

berotu ginean,

ioateko batera

Buenos Airesera

diruz zorroak bete

ta etorteko atzera.

Sartu ginean ontzi

baten mila euskaldun,

bidean gaisotu zan

makina bat lagun:

falta zirean bertan

gaisdunentzat oiak,

gu baino obato egozan

ontziko aratoiak.

Irurogeien faltan

eldu zan ontzia,

guztiak txakurrak legez

galdu eben bizia;

eriotzako orduan

konfesino barik

an ezeban gomuta

inok arimarik.

Urten gendun biziak

portutra itxasorik,

baina iausi ginean

erdiak gaisorik;

Ospitalak egozan

geuretzat itxirik

Iaunaren errukiak

nauko gaur bizirik.

Lau oinekoak legez

nai euri, nai bero,

eroan genduezan

sendotu ta gero,

inoiz gelditu barik

berrogei legoan,

makiladak ugari

emonda lepoan.

Eldu gineanean

bear zan lekuan,

Ai, ama, zeinbat negar

geuk egin genduan!

Baso guztiz itzal bat

begien aurrean

egoan, landuteko

guztion artean.

Iru urte bearrean

egin bear doguz,

biderako diruak

emongo badoguz:

bear asko, ian gitxi,

beti bizi nekez,

soinekoak urratu,

ta irabazirik ez.

Eztakit nun dagoan

emen ondasuna,

engañau ta onetara

dator euskalduna;

iru edo lau bakarrik

bi milen artean

aberastuten dira

ogei bat urtean.

Ezta emengoa legez

orko ianaria,

askok emengoagaz

galtzen dau bizia:

asko bere ilten dituz

naibagatesunak

negarrez igarota

gaubak eta egunak.

Gaisoentzat eztago

eginda lekurik

zeinbat geldituten da

emen zoraturik!

zer egiten dozue

txapeldun mutilak?

Nun dira goitubako

euskaldun makilaak?

Ai, neure Iaungoikoa,

ondo nengoan len,

ta orain nekez beterik

il-gurarik emen.

Neure biotzeko Ama!

neure Ama samurra!

laster zeure semeak

io bear dau lurra.

Emen nik ikustea

erdi-ilik burua

zuk, Gobiernu geurea,

zuk daukazu errua.

Pasaporta emoteko

zengozan itsurik,

Erriak ez aleukan

geuretzat lekurik?

Itxasoa igaro ta

geure Nazionak

eztaukaz isla ederrak

lagun gitxikoak?

eztagoz gure errian

bazterrak ugari,

egiteko lekua

jente gazteari?

Zetarako dogu emen

guk geure Konsulak

erritarrai aituten

inoiz ezteuskula?

Eztauko Nazinoak

ontzirik berera,

eroateko laster

semeak etxera?

Ai, Aita Jaungoikoa!

zu zagoz zeruan

zeure izena maite daigun

guztiok munduan;

zeruko ta munduko

zu geure Erregea

izan zaite, ta betor

gaur zure legea.

Iauna emon eiguzu

arimako argia

ta egunaro egunaro

bear dan ogia:

parkazinoa, Jauna,

betor geure zorrai,

parkatu deutsegunez

guk geure zordunai.

Ezer bere munduan

ezkara zu barik

ta itxi tentazinoian

eskaizuz bakarrik:

ezpada libra gaizuz

gaitxetatik emen

ikusteko zeruan

zeure arpegia. Amen.

Buenos Aires aldean

eztago euskaldunik

igeroten dabena

negar bako egunik.

Diruen goseagaz

etorten gara ona;

diru bakoa eztala

pentsaurik gizona.

Gogoz bear egin da,

Cuban baltzak legez,

lau zurikoak gorde

ta ardaorik edan ez:

diruak egiteko

da modu ziurra,

ostean ezin leikez

ezpada lapurra.

Dirua irabazten da

edozein lekutan

Afrikan, nai Europan,

Liman nai Calcutan:

alper-errian dagoz

aloger ederrak,

ta leku askotan dira

gizonak alperrak.

Emeko merkatari

madarikatuak

daukez ondo pagau ta

arima galduak;

euskaldun errietan

euskaldun zikinak

ona bialduteko

mutil buru-arinak.

Baina euskaldun gazteak

eztozue amarik?

Orti bago mutilik

eskongei bat barik?

eztaukanak Amarik

ezta eskongeirik,

eztaiala Frailetzat

galdu denporarik.

Ama langorik inor

eztago lagunik

geure neke andietan

aituten deuskunik:

edozein aiden ordez

dagoz makina bat

baina mundu guztian

Ama... bakarra bat.

Etzaiteze urrun ioan

Amen magaleti

neu legez egoteko

zizpuruka beti:

ai amaika ilten dira

toki urrunetan

bizi leitekezala

euren errietan!

Zeuen amak itxita

ez urrun igasi,

ta errian edo urrean

ogia irabazi:

ta ondo biziko zaree

zintzoak izanik,

sei legoa-barruan

gurasoakanik.

Agur neure erritar

mutil on zintzoak,

botaizuez buruti

urruneko asmoak:

ona asko etorten dira,

orra inor eztoa;

zeinnai tokitan dago

bardin Iaungoikoa.

GOIZALDEKO LOA

Izen txarra bota da

munduan ganera

ta inok eztau nai ioan

beste oba batera:

munduagaiti dino

dala malkozkoa

eztakianak zer dan

goizaldeko loa.

Mundua asi zanean,

lenengo gizonak

igaro zituezan

egun asko ta onak;

bada agertuarren

eguzki beroa,

ezeban inok galtzen

goizaldeko loa.

Nai iai-eguna izan

ta nai asteguna,

lenengo loa beti

izaten da astuna;

baina guztiz arina

ta eztia langoa,

atsagonda gorputzak

goizaldeko loa.

Lenengo loan dago

bat arria legez

guztiz biribilduta

edo luze ta artez;

gero beste atsegina

da neurri bakoa,

elduten iakanean

goizaldeko loa.

Munduan nai dabenak

izan aingerua,

iakitearren zer dan

geroko zerua;

ziur ikusiko dau

beteta gogoa

amesekaz badauko

goizaldeko loa.

Aintxinako neskatxak

goizeko amesetan

seina aldatuten dagoz

pozakaz kantetan:

eta au ezta guzurra,

ezta ames zoroa,

igas doianartean

goizaldeko loa.

Amaseiko bateko

Abade-giltzerak,

burutsuak ostuten

dotrina-paperak,

ta bardin errezetan

latin-mordoiloa,

eztabe inoiz galduten

goizaldeko loa.

Etxagun iauna etxean

lenen sortu zana

ta arrenteruen usan

aseten eztana,

gau guztia igaroarren

edaten ardaoa,

oira doa atrapaten

goizaldeko loa.

Gaisdun artzen dabenak

purgea goizean,

galtzen dabe urte bete

purga bakoitzean:

asko bere obea da

kentzeko gaisoa

purga atsitua baino

goizaldeko loa.

Baldin purgau baleitez

ilun-nabarrean

nekatuta egonarren

gau-erdira-artean

artuko leuke gero

gorputzak aroa,

gozorik egiteko

goizaldeko loa.

Zor daben nekatua

goizean goizeti

burutasun baltzakaz

iagiten da beti;

onek atrapetan dau

goizeko garoa;

ta arturena deutsanak,

goizaldeko loa.

Arrantzaleak dagoz

Baizuran kaletan

euren bizitzeagaz

gogoz erruegetan;

baina ezteutse erasoten

nekeak biraoa,

ezpada galduteak

goizaldeko loa.

Arrastaka batuten

urre ta kobrea

dabilen gaisoa da

munduan pobrea:

onek igaroten dau

Purgatorioa

galduten dabelako

goizaldeko loa.

Infernura lenengo

ioan zan gizona

etzan izan goizetan

beti login ona:

Abel ilteko azurra,

ustelduta astoa,

topau eban galduta

goizaldeko loa.

Zer da bat egotea

albako Mesatan

ikusten gizon ta andra

arrusika Elizan!

geien geienak dauke

zabalik agoa

eztabelako atrapau

goizaldeko loa.

Goizaldean goizeti

Abade maisuak

entzuten dagozanak

geure pekatuak,

eztabe beti eukiten

osasun osoa

galduten dabelako

goizaldeko loa.

Zer litzate Erregean

buruko koroia

itxi bear baleuke

goizaldean oia?

Pisu guztiz astuna,

alper urrezkoa,

da kenduten dabena

goizaldeko loa.

Azur utsak daukazan

agura sikua

eguzki etorrerako

loro musikua,

ilten danean, artez

infernura doa,

eztabelako gorde

goizaldeko loa.

Egunagaz iagiten

direan alperrak

oin biko astoak dira

edo bai okerrak;

kaltzaduna izanarren

da gizon oiloa,

galduta dabilena

goizaldeko loa.

Otseinak goiz goizeti

iagiten badira

alperrerian dagoz

alkarri begira;

baina otseina izaten da

ziur ta zintzoa,

barruan daukanean

goizaldeko loa.

Zeinbat dagoz negarrez

euren bakarrean,

lo gozoan beste asko

dagozanartean!

beti izanik bardina

ta beti gozoa,

zelan itxi lei batek

goizaldeko loa?

Egin nai eztabenak

goizaldean lorik

eztauko zerurako

gaisoak gogorik;

eztabelako ikasi

dala zerukoa,

munduan egonarren,

goizaldeko loa.

Beti bear bageunke

ibili itzarrik,

elizate gorria

egongo geldirik:

eta ak bere egunaro,

sinistuten noa,

neuk legez nai dabela

goizaldeko loa.

MUNDUKO ZERUA

Iakintsu andibat askotan legez

egoan lo gozoagaz,

eta amesetan etorri iakan

San Anton albokoagaz.

Onek esan ta iztar-urkulu

iarri zan txarri-ganean,

zein txoria lez ioan zan egaz

Iaunan Iauregira artean.

An gelditu zan zaldi urdaitsua

buztana kirimilduta;

ta inos biziak, ibili zanik

ain ondo, ezeban gomuta.

Baina ikusirik ango atsegina,

ango bake ta gloria,

eta arik laster izanik bere

gogo osokoa tokia,

Balego, dino, au atseginau

noizik beinean munduan,

usatuteko ango atsakabak

beragaz iota buruan!

Zorakeria, erantzun eutsan

Santuak iakintsuari,

da eskatutea Adanik ona

daukazuena Iaunari.

Eztot gomuta, neure Santua,

nun eta zelan dagoan:

eztot ikusi inos, ezpada

bertsolarien agoan.

Oraintxe dakit zu zareana

buru lodiko gizona;

ze ikusi dozu zer dan munduan

matrimonio bat ona.

BARDINTASUNA

Aintxina ta bein ola

sartu zan munduan

izerdien azia

lur onen barruan:

nastauta gariagaz

erein zan azia,

ta gero izerdiagaz

batu zan garia.

Ain gelditu zan lurra

izerdiz beterik,

ze eztago bera barik

ezer artuterik:

garia artzen dabenak

eztaroie etxera;

galtsua ta galautsa

da onen alogera.

Beti bizi izan dira

gizon asko alperrak,

inor mutulduteko

txorikume ederrak;

eurena eztan gauzea

atrapetan zurrak:

basoak nai piztiak,

arriak nai lurrak.

Lur onakaz ta askogaz

dira Iaun andiak,

eta beste gaisoak

laneko piztiak;

onen ganean dago

bear ta nekea

eginik negu ta uda

izerdi-lekea.

Baina lurra balego

bardin zatituta,

pobre goseak ila

legoke biztuta;

bardin iaio ginean

bardin gero ilteko;

deiguzan aleginak

bardin biziteko.

Au zimenduan askok

sartu dau buruan

esan iakenik ona

belarri-inguruan:

eta ondo eritxi deutse

bardintasunari,

alan eztalako inor

izango agintari.

Ezkaitezan gelditu

geure aleginean

ta artu daiguzan lurrak

danak bardinean;

baina urte bete barru,

eztago dudarik,

lagun asko egongo da

gizelan bat barik.

Gaur ta beti munduan

bardin izateko

zintzoak gitxi dagoz

baina asko iateko:

azaz ganeti erkinak

gaisoak ta ordiak

eta andi izan nai daben

barritsu gorriak.

Lur-gizon bakar baten

zer dira aleginak,

ezpadaukaz idiak

eta lan-burdinak,

eta bigai ta ardiak

egiteko satsa;

lurrak gozatuteko

bear daben gazta?

Baina dirurik barik

ezin leikez euki

ta inok ezteutso esango:

bear dozu, ta eutsi:

eta merkatariak

ain dira malmutzak

ze geure ames ederrak

izango dira utsak.

Bardin bizi izateko

gaurko gizaldian

merkatariak dagoz

errian errian,

pobreak zapalduten

errukirik barik

eta aberats guztiak

zapaldu gurarik.

Bardinak izateko

munduan gizonak

asi beitez izaten

alkarrentzat onak;

ta gero bakartuten

mendian alperrak

Mediku ta Eskribauak

lapurrak ta okerrak.

Alper dira gizonen

munduko aleginak

ezin biurtu leitez,

naiarren, bardinak:

eriotzeak bere

eztau bardinduten:

pobrea aberatsa lez

ezta lurpetuten.

GABA

Betor iluna laster,

Ama loarena;

zeruko baltsamua

pena guztiena:

datorrela beragaz

geure artera loa

zerututen mundu bat

erruki bakoa.

Gorputza lo badago,

arimea orduan

isil dago ta pozik

gorputzan barruan:

ilda dago gorputza

gero biziteko...

nok euki lei gogoa

iratzartuteko?

Munduan beti dago

gizona amesetan:

gabaz zorakerian

ta egunaz benetan.

Betor mundura loa

eta ames zoroak:

bizitza nekatuten

bitarte gozoak.

Iagiten da goizean

gizon nekatua

iaso ezinik egunaz

il-arteko adua;

nekez igaroten dau

ta atsegin bakoa;

adiskide bat barik

inora badoa.

Iagiten da eukitsua

egurdi-inguruan

gauza asko dituzala

alduta buruan;

beti pobrea legez

zerbaizten begira,

baina biotzak inos

aseten eztira.

Betor gaba ta orduan

pobre ta eukitsuak

loan izango dira

bardinak bitzuak;

eta euki lei pobreak

loa gozoago,

izanarren bere oia

askoz gogorrago.

Egunaz da biotza

beteten eztana,

itxaso bat ondorik

topau etxakana.

Betor iluntasuna

ta loa beragaz,

geu iminten bakean

geure biotzakaz.

Atsakabak iatorkuz

egun-sentiagaz

eta botaten dituz

ilunak loagaz.

Iluntasun maitea

gizonen zoria:

zuk ekarri zenduan

munduan gloria.

Ames gozo guztien

ateko aingerua

munduko zorionak

dauken giltzerua!

erdu mundura laster

izarrez beterik,

gizonak ataraten

naigaben menperik.

Argia baino askozaz

da zarrago iluna

ta iluna da ames-loa

ekarten deuskuna:

deungea iluntasunak

ikaratuten dau,

ta ilun barik erreko

litzate munduau.

Eskribauak, izanik

erruki bakoak,

gabaz izaten dira

besteak lakoak;

ta aurkituko elitzate

gabaz borrerurik,

ezpalego munduan

inon Medikurik.

Betor gau izartsua

bere estalkiagaz,

bardinduten munduan

zorra diruagaz:

ta ekarri bei laguntzat

lo gozo biguna,

biziak bardin dauken

aberastasuna.

GIZON ZORI GAIZTOKOA

Neure bizi guztia

daukat nik gogoan

ta neurritu bear dot

dakidan moduan.

Mundura sartu nintzan

mutila fortunaz,

eta fortuna barik

munduan bizi naz.

Edan neban titia

bular bakarreti

eta ez bertati bere

nai nebana beti;

goseagaz negarrez

egonarren sarri,

ezin zan neuretzako

inudea ekarri.

Negarrak azi al baleiz

gizonak umetan,

ezingo nintzan sartu

aitaiten fraketan;

baina urte erdi igarota

enebalez iaten,

ondo sartuko nintzan

orraztoki baten.

Eskola-maisuagaz

izan neban lorra,

ain zan mutilentzako

borreru gogorra;

eukiten nendun sarri

sarturik zepoan,

bai ta askotan etzanik

lagunen lepoan.

Beti nai izaten neban

ibili burruka,

arrika ta ukabilka

nai bardin paluka.

Erriko abadeari

il neutsan katua

a bai eperdiantzat

zala pekatua!!!

Burrukak ta eskolea

itxi nebazan poz,

dantzea euren lekuan

artuteko gogoz:

burua ez gordeteak

inos iolasetan

eukiten nendun makal

iolas-osteetan.

Atara neban dantzan

ezkerreko iztarra

eta ondo imini-artean

egon nintzan txarra;

ioan zan dantzarako

gogorik onena,

barregarri dalako

dantari errena.

Adiskidatu nintzan

orduan kartakaz

baina ze ordu gaiztoak

karteteak dakaz!

galdu nebazan baten

dirua ta frakak,

alkondara ta txapel,

iake ta zapatak.

Ikusi neben gero

lenengo maitea

gizonen biotzeko

goizeko lorea:

asten danean gozo,

ta gero garratza,

eta azkanean mina

gogorra ta latza.

Ni nengoanartean

maminak urturik,

iateko gogo barik

ta maitez itsurik,

neskea, neu itxita,

kana bat surregaz

eskondu zan malmutza

ta agura bategaz!

Gero beste bategaz

berbatu nintzan ni

a bere eskondu zan, ta

laster neukazan bi.

Ezeben luzaro euki

neuretzat gogorik:

ezalda on eukitea

senarra errenik.

Ainbeste atsakabagaz

il iatan biotza

ta mundua neuretzat

biurtu zan motza.

Orduan ioan nintzan

konbentu batera,

bizi barri bategaz

mundua aztutera.

An egon nintzan ondo

pozik ta bakean

konbentuak zarratu

zireanartean.

Iaunak emon euskuzan

bizitzeko etxeak;

iaunari kendu deutsez

Munduan semeak.

Orain nago bakarrik

nekatu, pobrea...

munduko baratzean

landara sobrea.

Lapurra bizi da gaur

onak aintxina lez

eta gaur dagoz onak

munduan negarrez.

Laster eldu bear iat

igitaidun zarra,

eta ordurako nago

munduan bakarra;

eztot ilteko eukiko

inor inguruan,

bat nori begiratu

azkanengo orduan.

Iauna! zeure errukia

da neurri bakoa

eta gozatuko deust

ordu azkanekoa:

Zeugan itxaroten dot

fede biziagaz

garbituko nozula

kurtzeko odolagaz.

MUNDUA BILOIZIK

Gaitx da ezagututea

barruti gizonak,

deungen deungenak daukez

min gozoak eta onak.

Munduan biziteko

bata besteagaz

gizon guztiak dabilz

mozorro banagaz.

Gizonak gaur geienak

bakoitza bi dira,

agertuten etxake

barrua arpegira:

baleuke leio bana

eta argi barruak

gizonak litzatekez

munduko aingeruak.

Aginakaz iatorko

borreruen garra

eta zatituten dau

bere Amaren bularra.

Mutiletan etxeko

ta auzoko piztiak

ilteko egiten dituz

alegin guztiak.

Beti dabilz burruka

nebaak eta arrebaak

eta etxean ereiten

negar ta atsakabak:

gudan ioaten bada

asten da suturik,

nortzuk eztakizanak

kentzeko mundurik.

Gudea!!! gizon deungak

mundura ekarria,

belu sendotuten dan

munduko zauria:

lenengoa imini eban

Luzifer okerrak

eta beste guztiak

deungak eta alperrak.

Ibili ezarren beti

munduan gudea

ezta agaiti gizona

izaten obea:

ogei urte baino len

neskatxa zoroak

aiztu eragiten deutsez

bere gurasoak.

Eztau mutilak egiten

obea eskontzeak,

guzurrez iantziten dau

orduan lotseak.

Bera deungea izan da

ona irudituteko,

guzur-azi atsitua

prest dago ereiteko.

Ikusizuz gizon bi

alkarren besoti

barreka, irudi baten

pozik ta gogoti:

benetako barriak

batenak eztira,

gogoka dagoz zelan

alkar bota azpira.

Ikusizu gizon bat

Eleizan sarturik,

belaunak lurrean ta

begiak baturik...

ezta santua izan da

Eleizan egoten,

ezpada andra bateri

karta bat emoten.

Ikusizu gizon bat

eta ze gizona!

Parisen eta Londresen

ikasten egona:

da gizon iakintsua

ta arpegi garbia

fede satua bako

kristinau barria.

Ikusizu gizon bat,

bada ondo ikusi lei,

kenduten dituzana

euneko berrogei;

karidadeagaiti

beti dago emola

kenduteko asmuagaz

pobreai odola.

Ikusizuz lau gizon

matraila-gorriak,

zeintzuk orain sei urte

eukezan zorriak:

orain dagoz etxeak

ta ortuak eginik,

baina euren lapurretak

autortu ezinik.

Ikusizu gizon bat

iai ta domeketan

ez Eleizan, ezpada

bere bearretan:

au da Kristinau ona

Eleizarik barik:

onentzat ilda gero

eztago Eleizarik.

Ikusizu gizon bat

geu legez iaio zana

eta euskalduna entzunda

lotsatuten dana:

au ez alzan aurkitu

Ernani-ganean

euskeraz Ingelesa

puskatu zanean.

Ikusizu gizon bat

sarri moskorturik

eta inos ez ziskuan

bat ere dirurik:

ezta Alkate ez Jueza

ain gizon abila

gizon andiago da...

erriko Alguazila.

Onek lango gizonak

topetan dira aurrez

menpetuka daukenak

mundua negarrez.

Mina dauke dontsua

biotza deungea,

barritsuak saria

ta isilak nekea.

ALDIA

Neguaz darabilt beti pisu bat

      ezin ikusi dodana,

igaz baino aurten asko geiago

      gorputza astundu deustana.

Igaz neukan nik bizarra baltza

      eta aurten daukat zuria,

eztakit zelan biurtu nazan

      urik bako errotarria.

Igaz aginak danak kontauta

      ogeta zazpi zirean,

aretatik gaur sei bear dodaz

      ta eztakit nora direan.

Nunbaizt gabetan eztakidala

      sartu iat ago-barruan

gauza bizia, ta ez ikusteko

      lo egongo nintzan orduan.

Neure burua zan lengo urtean

      ule baltzezko basoa;

eta aurten barriz neure ule ederra

      plagaren batek daroa.

Ikusten neban nik lengo urtean

      bartza urruneti bizirik;

ta aurtengo urtean eztot ikusten

      ardia eskuan geldirik.

Len eioko eban neure sabelak

      perol bat lapa gordinik;

eta orain gabaz okela erreak

      narabil lo egin ezinik.

Oinez urten ta ioaten nintzan

      zortzi legoa bidean,

eta inos bere neure kaderak

      aspertuten eztirean.

Orain eun pausu egin baino len

      ezin dot artu arnasarik,

eta gorputza geldituten iat

      zati bateko indar barik.

Zer etorri da neure ganera?

      zek nauko ni oian azpian?

aldia alda, galdu nabena

      indar aspaldi guztian.

Uste lei batek eztoiala inos

      aldia geure arteti...

eztoa aldia... ezer ezerantz

      geu goiaz, ai! beti, beti.

Bera ibilten da bizarrik bizar

      zuriz pintetan patilak,

ta agorik ago atara ezinik

      aginak txantxarrak ilak.

Bururik buru bere ibilten da

      zuritu ta mutulduten;

eta berbera da iabilkuna

      sabel-errotak lotuten.

Berake zarten deuskuz bakarrik

      burdin-zapata gogorrak;

berak belarri guztiko zurrak

      biurtuko dituz gorrak.

Begi guztiak baltz nai zuriak

      berak ilunduten ditu

ta Medikuak griegu berbakaz

      ezin deuskuez argitu.

Zeinbat aldi aldaukan edozek

      ibilten gara iakiten;

geien daukana dalako ikusten

      aurrerantz gitxi biziten.

Aldi-zatitzar asko iruntzita

      dago gizona makalik

eta munduti nai badau urten

      atea dauko zabalik.

Zati egin eta il ezinik

      aldia gagoz gu beti:

baina bera da il ta botaten

      gaituzana gu beti.

Berak darabilz geure erlojuak

      itsuak zarrabetak;

bere sonuak iminten dituz

      atso ta aguraak negarrez.

Zeinbat aldi eteda aldiak

      agertu ebala burua?

ta zeinbat barru itxiko etedau

      beti betiko mundua?

Guzur andiak ezarten iakaz

      aldi oneri ganera,

txakur-ausiak ioiakazanak

      ilargiari bidera.

Baserritarrak dagoz tabernan

      uritarrak lez kafean;

aldia emoten, aldai egiten

      eta aldia galtzean.

Eldu baiako dama bateri

      aldia eskonduteko,

gazteagoak urte bi osoak

      bear dituz elduteko.

Neguan dagoz basoak ilda;

      baina ikusten da aroaz

dana biztuten odairik bera

      ta lurra beteten loraz.

Aldia ezta igas doiana

      au beti dago geldirik:

ezta inos ilten; eztau igesten:

      gazte dago ta bizirik.

Bera neurtuten galdu direan

      urre zuri ta gorriak

esan deuskue zeinbat balio

      aldaben aldian zatiak.

Minitutxua ta ordu laburra,

      ta egun arpegi bikoa,

ta astea ta ila ta urte luzea,

      ta gizaldi betikoa.

Dagoz munduan beti geldirik

      bardin orain geuretzako,

zein geure atzean mundua ikusten

      datozan guztientzako.

ZUGAZTI BARRIKO EKARRIAK

Begiratuten badau

batek gaur mundua

ezta ziur iakingo

nun daukan burua:

ikusirik gizonen

odol-egarria;

baleuke lez, bizi bat

galduta, barria.

Gauza bat egiteko

ezer bere ezerik

Iaungoikoa izan ezik

eztago besterik:

baina biurtuteko

ezer bere ezera,

gizonak dirudite

deabrua bera.

Zorrotzagoak dira

gaur ilteko txistak,

eta ziurragoak

gusako tximistak:

zabaldu da gosea

len baino geiago

eta maitetasuna

lurpetua dago.

Pobre ereiten dabiltzaz

mundudan berorik,

Fraileak atarata

lenengo solorik:

saldu dira pobreen

beso ta mukurrak;

eta kendu fraileen

sopea ta utsurrak.

Izen guztiz ederra

da filantropia

baina obea askoz bere

zan lengo sopea:

gosea kenduten zan

lenago sopakaz;

eta ezta ikasi egiten

soparik berbakaz.

Geure bizitzak dituz

iagola ziurrak,

gaitxak ondo ikusteko

satorra lez zurrak;

ta onak igaroteko

gabak eta egunak,

gaisdunai ataraten

ziskuko urre-lumak.

Pobrea iminten dabe

bigarren tornuan

arimako osasuna

dabela bornuan;

erbestean deiela

betiko munduak,

alan nai dabelako

pobre borreruak.

Ilten dau medikuak

errenkura barik,

ta beste mila ilteko

eztauko ardurarik:

guztiz asko ilten dituz

ezer ez eukiak,

eta geiago erreta

azkan bako argiak.

Zeinbat botikariok

diruen pozera

daroe eriotzea

nesken sabelera!

Eta dagoz lekuko

diruz erosiak

inos jausi ezteizan

deunga nagosiak.

Lanterna bako argiak

zeinbat gaitx aldakaz

urruneti geugana

saltzeko gauzakaz!

Gaitx bakoitxak daroa

etorten danean

gizonezko amarrena

beragaz batean.

Piper biurtu deusku

argiak mundua;

gane ederren barruan

soliman ta sua:

eta erakusten dago

piperren narrua

esaten itxi barik

zer daben barrua.

Zeinbat izan piperra

gane-gorriago,

barruak ilten gaituz

erreta lenago.

Ian bei gizaldikoak

piperren azala;

baina ezpei esan gero

euskalduna dala.

Ama biotzekoa!

zuk zeustan esaten

ez inos ikasteko

piper mina iaten:

zuk irakatsi zeustan

dotrina santua

zuk estalgi emon zeustan

Jeusen mantua.

Aistuta bizi dira

goiko munduagaz

minduta dagozanak

piper-barruagaz:

Iaunak ez autsen emon

neuri lango Amarik

bidea irakasteko

ara gaztetarik.

Ezpadauko pobreak

ariman zerurik,

egongo da aberatsak

ilteko suturik:

borrerua izango da

fedea eztaukana

odol ta ondasunakaz

aseten eztana.

Zetarako pobreak

dituz Erregeak,

ezpadauko gerorik?

zetako legeak?

Erregea... bera da

bere buruena;

nai il nai kenduteko

berak nai dabena.

IDIAK ETA BURDIA

Iupiter Iauna zan urte askotan

mundu guztian Alkate,

eta gaur bere bera lakoak

      topetan errez litzate.

Izanagaiti Iaun nagosia

ezeukan begia zurra,

eta egitzat artuten eban

      bagiratuta guzurra.

Betaurrekorik etzan agertu

ordura-artean mundura,

eta ikusteko gauzak obato

      artzen zituzan eskura.

Asi zan Iaunau Merkuriogaz

erri batetik bestera

guztia ikusten, ta inon kontura

      sabela betatutera.

Topau ebazan gauza oker asko

ta on gitxi euren bitartean:

urrengoan zan andiena

      ainbeste gauzen artean.

Ikusi eban bein sekor-pare bat,

isila baina gogorra,

eroan ezinik aldatz bateti

      tiraka burdi motz sorra.

Burdia ioian beti irrintzaka

neska atsotuen moduan

buruko alea parizta utsakaz

      ereiten euren bornuan.

Erdi gortuta Iaun nagosiak,

itandu barik sekorrai,

luma urrezko bat ondo ebagita

      eskribidu eutsen burtzainai.

Sekor isila buztarrirako

izan zedila kapoia,

et emoteko burteseari

      isilduteko jaboia.

EGIAREN ISPILUA

Abadea da gaurko egunean

gizon guztien morroia,

bere buruan darabilena

martirioen koroia.

Egun guztiak Fraileentzako

dira orain aratuzteak,

guzur-iantzita doiazalako

ausora ioten ateak.

Osagileak eztau izan nai

gizona baino geiago;

eta mundua zorakerian

negarrez iasoten dago.

Letraduak gaur dira kantari

belarri-zur, baina itsuak;

eta aldatuten dabe tonua,

zelan soinu egin diruak.

Aiuntamentu guztietan gaur

dago Sekretarioa,

Alkate Iaunen andikeria

puztuten daben auspoa.

Gaurko maisuak mundutar utsak

ta munduari salduak,

argi gitxiko lanternak dira

odai-artean galduak.

Arotzik asten iatanean gaur

legeak doan salduten,

itanduten dot, nor ibili da

arotzak alan landuten?

Iostun dendari gizon-antzeko

magal-arteko morroiak,

balio dabe gaur izateko

erriko kezken botoiak.

Narru-dendari zapataria

da gaur Iauna ta Don Krispin:

uien sundea kendu lei; baina

narruen atsa ez ain arin.

Katu kristinau batiatuak

tabernan salduten dira,

eta kristinau eztireanak

nok-ian an dagoz begira.

Etxagun andi gazte zoroak,

diru ta lurren galtzailak,

kokotzat daukez eta zorotzat

euren guraso batzailak.

Itxas-gizonak iakiturian

inor ez lango erraldoiak!

dakielako esan deutsean

lur-erbesteko masoiak.

Ze gizon modu da urlia Iauna?

itanduten zan lenago.

Gaur esaten da, ondasunetan

Don Fulano zelan dago?

Euskera berbaz gaur dakiana

ezta bizkaitar noblea,

ezpada sasi-karramarroa

kantabro otsoen lobea.

Amorea ta Fede Santua

eztagoz oin eginetan:

len biotzean; baina gaur daukez

sustraiak geure minetan.

Orain-artean etzan ikusten

geure Iaun maitegarria;

baina agertu dau bere burua

eta da merkataria.

Zabaldu dira mundu guztiti

goibelarritzar zatarrak,

eta gitxitu zori txarrean

gizon artezen batzarrak.

Barritsuenak gaur dira onenak

ta baketsuak ezer ez;

onen egunak ioan zirean

ta bizi dira gaur nekez.

Orain dirua daukan guztia

da gizaldiko gizona,

prestu iakitun guztirakoa,

arteza guztiz eta ona.

Ezta gizona diru bakoa;

da elor arantza latzena,

lengo munduko mukur gogor bat

argirik ezin leiena.